საერთაშორისო ურთიერთობები

ბიპოლარიზმი საერთაშორისო ურთერთობებში

16 May , 2018  

შესავალი

ალექსანდრე შარაშენიძე

დღეს ჩვენ უნდა ვისაუბროთ ბიპოლარიზმზე. ეჭვი არ მეპარება, რომ ამის შესახებ ბევრს გსმენიათ, ზოგს შეიძლება გინახავთ კიდევაც. დღეს ჩვენ ავხსნით, რომ ამ საშინელი დაავადების განკურნვა მხოლოდ ლითიუმით არ ხდება.

ა უი მემგონი რაღაც აგვერია.

ხო არა, დაავადებაზე საუბარს არ ვაპირებთ. ჩვენი სასაუბრო თემა იქნება საერთაშორისო ურთიერთობებში არსებული ფენომენი, რომელსაც ბიპოლარული წყობა ეწოდება. თუმცა ამ ბიპოლარიზმის შესახებაც უნდა გსმენოდეთ (და შეიძლება მას მოსწრებიხართ კიდევაც) და ამის “განკურნვაც” შეიძლება ლითიუმის გარეშე.

მაგრამ კარგი, მოდი ჯერ განვმარტოთ, თუ ბიპოლარიზმი რა ნიშნავს. ეს არის ისეთი წყობა საერთაშორისო სისტემაში, როცა არსებობს ორი გამოკვეთილი ძლიერი სახელმწიფო და ისინი ერთმანეთთან რაიმე ფორმის დაპირისპირებაში იმყოფებიან. ყურადღება სწორედ ამ ბოლო ნაწილზე უნდა გავამახვილოთ: “რაიმე ფორმის დაპირისირენა” არ ნიშნავს აუცილებლად ხელჩართულ ბრძოლას, არამედ ეს შეიძლება “ცივი ომის” მსგავს ფენონემად გვევლინდებოდეს. და ზუსტადაც რომ ცივია ომია ბიპოლარიზმის ყველაზე ცნობილი მაგალითი. აშშ და სსრკ, ორი “სუპერძალა”, ორი იდეოლოგია, ორი რადიკალურად განსხვავებული მიდგომა. სწორედ მათი დაპირისპირების გამო დაიწყო ბიპოლარიზმის, როგორც იდეის შესწავლა და ამ სფეროს, როგორც “მეცნიერებას”, საფუძველს უქმნის საერთაშორისო ურთიერთბების ერთ-ერთი წამყვანი თეორიტიკოსი, “თავდაცვითი რეალისტი”, ქენეტ უოლცი.

უოლცს მიაჩნდა, რომ ბიპოლარული წყობა არის ყველაზე სტაბილური. მისი აზრით, მსგავს სისტემაში ორი განსხვავებული მხარე ერთმანეთს “აბალანსებს” და ვერცერთი ვერ გადადის პირდაპირ შეტევაზე, რადგან მეორის ეშინია. თუმცა მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ უოლცმა მისი თეორია ცივი ომის მაგალითზე ჩამოაყალიბა და ცივ ომი არის ძალზედ განსაკუთებული შემთხვევა, რადგანაც ამ დროს უკვე არსებობდა ბირთვული იარაღი და “ურთიერთ-განადგურების შიში”. დღეს ჩვენ შევეცდებით, რომ “შევამოწმოთ” უოლცის იდეა ძველი მსოფლიოს გამოკვეთილი ბიპოლარიზმის მაგალითებზე და გავიგოთ, თუ როგორ ყალიბდება ბიპოლარიზმი, რა თვისებებით გამოირჩევა იგი, როგორ იშლება ეს წყობა და თუ რამდენად უფრო სტაბილურია სხვა წყობებთან შედარებით.

 

ბიპოლარიზმი უძველესი ხანიდან 

მარიამ ქართველიშვილი

პოლარიზმის შესწავლისას, ორი დიდი ხარვეზი არის დიაგნოზირებული, რამაც შეიძლება პოტენციურად ამოავსოს სერიოზული უფსკრული და ასევე გააძლიეროს თეორიტიკული, კონცეპტუალური და სისტემური იარაღი ამ სფეროში გამოსაყენებლად. პირველი უფსკრული სწორედ არაპოლარიზმის ბუნდოვანებაა, რადგან კატეგორიული ტაქსონომია ტრიალებს უნი-ბი-ტრი-მულტი პოლარიზმის გარშემო. ამ სფეროში ნაკლებადაა არაპოლარიზმის თანმინდევრული კონცეპტუალიზაცია, შესაბამისად ჩვენთვის ლიმიტირებულია განვითარებული, ძლიერი თეორიული მოდელი, რომელმაც შეიძლება გაამდიდროს პოლარული სტრუქტურების შესწავლა. მეორე ხარვეზი, არის სტრუქტურული ტრანსფორმაციის შესახებ სისტემური შესწავლის ნაკლებობა, განსაკუთრებით უნიპოლარული სისტემიმიდან ტრანსფორმირების პროცესების შესწავლა.რაში გვჭირდება პოლიტიკურ სტრუქტურაზე დაკვირვება და რატომ ხარჯავენ ადამიანები ამდენ დროს თეორიული მოდელის შესაქმნელა? მარტივად, რომ ავხსნათ ერთერთი არაჩვეულებრივი მიზანი თუნდაც ამ კითხვაზე პასუის გაცემაა: “რას დაემსგავსება პოლიტიკური სისტემა ამერიკული უნიპოლარიზმის შემდეგ?”

 

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად აუცილებელია დავიწყოთ იმ პერიოდიდან, როდესაც არათუ ბიპოლარიზმის ცნება, არამედ ზოგადად პოლიტიკის არსი აღიქმებოდა ბუნდოვნად. დიდი ნაბიჯით უკუსვლით ჩვენ ვბრუნდებით ძველი ახლო-აღმოსავლეთის ისტორიაში, რომელსაც პოლარულობის მხრივ საკმაოდ საინტერესოდ აქვს საქმე. ფაქტების შეგროვებისა და შესწავლის შედეგად, ძველ ახლო-აღმოსავლეთში, ძირითადი გლობალური სტრუქტურა შეინიშნება უნიპოლარული სისტემა, ამას მოსდევს ნონპოლარიზმი, სხვათაშორის ეს ერთერთი უნიკალური შემთხვევაა, როცა სიხშირის მიხედვით, პოლიტიკური ქანქარა ერთი უკიდურესობიდან მეორე უკიდურესობაში ირწევა. არაპოლარიზმს მოსდევს თანაბრად მულტიპოლარიზმი და ტრიპოლარიზმი, ხოლო ყველაზე იშვიათია ბიპოლარიზმი, შესაბამისად, აქედანვე ჩანს, რომ ბიპოლარული სტრუქტურა შეუსაბამოა ძველი ახლო-აღმოსავლეთის იერარქიისთვის. რაც შეეხება ხანგრძლივობას, სისტემა გამოხატავს თანმიმდევრულ ტენდენციას უნიპოლარულ და არაპოლარულ კონფიგურაციებს შორის, ტრიპოლარიზმი ძირითადად გარდამავალი სტრუქტურაა, რასაც ხშირად უნიპოლარიზმი მოყვება, მულტიპოლარიზმი ყველაზე არასტაბილური სტრუქტურაა და მისი ხანგრძლივობაც ცხადია ნაკლებია. ყვე უნ ლაზე ხანგრძლივი არის არაპოლარიზმი, რომელიც მოიცავს 126 წელს, შემდეგ მოსდევს უნიპოლარიზმი 109 წელი, ბიპოლარიზმი 85 წელი მულტიპოლარიზმი 62წელი, ტრიპოლარიზმი 60 წელი.

პოლარიზმის ხანგრძლიობის შესწავლა აუცილებელია, რადგან ის გვიჩვენებს თუ, რომელი სტრუქტურული ხასიათი იყო მისაღები კონკრეტული ძალის კონფიგურაციისთვის. არაპოლარიზმის სიხშირე და ხანგრძლივობა დამოკიდებულია უნიპოლურ სუხშირესა და ხანგრძლივობაზე, რადგან სისტემა ხშირ შემთხვევაში ავლენს ტენდენციას მაღალ ცენტრალიზებულიდან, რისი სახეცაა უნიპოლარიზმი, მკვეთრად დიფუზურ ძალთა სტრუქტურაში, რისი ყველაზე ცხადი ფორმაც არაპოლარიზმია. ასევე უნიპოლარიზმის შედეგად დასუსტებული ქალაქ-სახელმწიფოებს, მთავარი ჰეგემონის დაცემის შემთვხვევაში, ხანგრძლივი დრო სჭირდებოდათ ძალების მოსაკრებად. იქიდან გამომდინარე, რომ ბიპოლარული სტრუქტურა არაპოლარიზმა და უნიპოლარიზმზე გაცილებით დაბალია, ის წარმოადგენდა არასტაბილურ და რთულად შესანარჩუნებელ სტრუქტურას, შესაბამისად, ჩვენთვის ნაცნობი უოლცის თეორია ბიპოლარიზმის სტაბილურობის შესახება, აქედანვე უნდა ავღნიშნოთ, რომ არამართებულია ახლო აღმოსავლეთთან მიმართებაში, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ უოლცი ნაკლებად იკვლევდა ძველი სამყაროს პოლიტიკურ სტრუქტურებს, შესაბამისად, მისი თეორიები დაფუძნებულია შედარებით თანამედროვე პოლიტიკურ მდგომარეობაზე.

რადგან უოლცი მხარს უვლის ძველი სამყაროოს პოლარულობის შესწავლას, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მეც იგივეს ვაპირებ. სწორედ ამიტომ, ახლო აღმოსავლეთოს ბიპოლარიზმს დავიწყებ ერთერთი-ყველაზე დრამატული, ძველი და საინტერესო მაგალითით, რომელიც გვხვდება ჯერ კიდევ ძვ.წ.მე-19 საუკუნეში. ვითარება შემდეგნაირია: გლობალურ-პოლიტიკური სტრუქტურა ტრანსფორმირდება კონკრეტულ ძალების იერარქიად, როდესაც 1890 წელს სამხრეთ ბაბილონში მდებარე ჰეგემონი, ლარსა უპირისპირდება ისინის უნიპოლარიზმს, (ისინი-შუმერულ მეფეთა უკანასკნელი სამართველო დინასტაია). შესაბამისად გლობალური პოლიტიკული სტრუქტურა იღებს ბიპოლარიზმის სახეს, რომელმაც თავის მხრივ, მსოფლიო პოლიტიკურ სისტემაში გზა მისცა ძალაუფლების უფრო ფართო კონცენტრაციას. ისინის, გულმოდგინედ დამუშავებული და ჩამოყალიბებული იდეოლოგიის მიუხედავად, ისინის მეფის სისუსტემ გზა მისცა ლარსას, რომელიც 100 კილომეტრით იყო შეჭრილი სამხრეთში. გუნგუნუმი დამოუკიდებელი ლარსას დინასტიის პირველი მმართველია.

გუნგუნუმი იპყრობს ისინის გავლენის ქვეშ მყოფ ურს, რომელსაც არა მხოლოდ სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს, არამედ ის არაჩვეულებრივი ადგილია, რადგან მის ტერიტორიაზე არსებობდა იდეალური ყურე ვაჭრობისთვის. აქედან გამომდინარე, ურის დაპყრობა ისინის მორიგ კოშმარად იქცევა. თუმცა, ხშირ შემთხვევაში ერთი ქალაქ-სახელმწიფოს კოშმარი ლატარიის მომგებიან ბილეთად იქცევა სხვებისთვის. მართლაც, ელამი, ეშნუნა, მარი, მზარდ ბაბილონიასთანდა ასევე ჩრდილოეთ სირიაში მდებარე საკმაოდ ძლიერ იამქადთან (სამხრეთ ანატოლია) ერთად ერთვებიან ორ ჰეგემონურ სახელმწიფოებს შორის კონფლიქტში და თითოეული მათგანის მთავარი მიზანი, გასაკვირი არაა, რომ რეგიონალური დომინაცია და ტერიტორიული გაფართოვებაა. ისინი და ლარსა ხვდებიან, რომ მსგავს კლიენტებისგან კარგი არაფერი ელით, სწორედ ამიტომ, ისინი ახერხებებ მცირე ქალაქ-სახელმწიფოების ტივტივს მზარდი ცუნამით უპასუხონ და გლობალურ პოლიტიაკას ბიპოლარული ხასიათი შეუნარჩუნონ, შესაბამისად ისინი არ აძლევენ საშუალებას დამატებითმა ძალებმა ჰეგემონია მოიპოვონ. ამასობაში ლარსა ორ კურდღელს ერთად იჭერს და მთლიან გავლენას ამყარებს სამხრეთ (სპარსულ ყურემდე)  და აღმოსავლეთ (ნიპურამდე) ბაბილონიის ტერიტორიაზე, არც ისინი აპირებს გაჩერებას. ის უმეტესწილად ცენტრალრ ბაბილონიას იკავებს, შესაბამისად პერიფერიული სახელმწიფოები ნელ-ნელა თავისუფლდებიან ისინის გავლენისგან. ტერიტორიებისა და ძალაუფლების ამგვარმა განაწილებამ შეინარჩუნა ბიპოლარიზმი, თუმცა ამასთან ერთად ხელი შეუწყო სტაციონარულ (ორივე მხარისთვის გამანადგურებელ) ბრძოლებს მეორეხარისხოვან სახელმწიფოებს შორის. ეშნუნას-ს მზარდმა ძალაუფლებამ და მისმა გაფართოვებამ მარის ტერიტორიაზე, შეაშფოთა ელამი მარი და ბაბილონი, შესაბამისად ბიძგი მიეცა ახალი ალიანსის შექმნას, ლარსას თანხმობით. ეს ალიანსი ამარცხებს ეშნუნა-ს. შემდგომში უკვე ელამის გაფართოვებამ ამ რეგიონში, რაც მოიცავდა სუსას, ზაგროს გარკვეულ ტერიტორიასა და ამასთან ერთად ელამის დომინაციამ მაკროპოლიტიკურ სისტემაში, გამოიწვია ახლა უკვე ეშნუნასა და ბაბილონის ალიანსის შექმნა, რომელმაც მალევე დიდი ზარალი მოუტანა ელამს. დომინოს პრინციპი კვლავ გრძელდება და ამას მოყვება, ლარსას მიერ ელამის ტერიტორიაზე შეჭრა, რის შედეგადაც ელამი უერთდება ისინს, რომელსაც გვერდს უმაგრებდენ კარგი კლიენტები: ურუქი და ბაბილონის გარკვეულ ნაწილს. საუკუნის დასასრულისკენ, ლარსას მზარდმა ძალამ ისინის ჰეგემონია მკვეთრად შეასუსტა. ორ ჰეგემონთა ამ კონფლიქტმა გაანადგურა ბევრი მზარდა სახელმწიფო, მათ შორისაა ეშნუნა და ელამი, თუმცა ამასთან ერთად გამოიწვია ახალი ძალების წარმოქმნა ჰამურაბის ბაბილონისა და ჩრდილოეთ ბაბილონიაში მდებარე ზემო მესოპოტამიისსახელმწიფოს სახით, აქედან გამომდინარე, ლარსა აღარ წარმოადგენს ერთადერთ ჰეგემონ ძალას და ბიპოლარული სისტემა ტრანსფორმირდება ტრიპოლარულ სისტემაში.

ბიპოლარული სტრუქტურის გასაანაზილებლად არ არის საკმარისი ზედაპირული ფაქტებით მსჯელობა, ამოტომ ჩვენ ისე ვერ შეველევით ისინ-ლარსას ბიპოლარიზმის საკითხს, რომ არ ავღნიშნოთ თუ რანაირად შეძლო ახალგაზრდა, „უწვერულმა“ და ახლად გაფართხალებულმა სახელმწიფომ მყარი, ფესვებგადგმული ჰეგემონის შესუსტება. ისტორიული წყაროების მიხედვით, მთავარი მიზეზი იყო ის, რომ ისინის მეფეები ნაკლებ ყურადღებას აქცევდნენ იმპერიაში ირიგაციას. ლარსას მეფე აბისარმა, (1905-1895) და სამუელმა (1894-1866) ისინს მთლიანად შეუწყვიტა წყალმომარაგება, არხების მიართულების შეცვლით სამხრეთისკენ, ლარსას რეგიონისკენ. ისინის ეკონომიკურმა კრიზისმა, ურისთვის ბრძოლაში დამარცხებამ, შესაბამისად ეფექტურ სავაჭრო ყურესა და ნიპურზე კონტროლის დაკარგვამ პირდაპირი დაარტყა ისინს და მისი სწრაფი რეგრესი გამოიწვია. ამ კატასტროფის ნიშნები ნათლად აისახა ისინის დინასტიურ კრიზისში, კერძოდ ტახტზე ადის უკანონო მმართველი და მთავრდება მყარი მემკვიდრეობითი ძალაუფლება. თუმცა ისინი არ იქნა აღებული იქამდე სანამ ისინის უკანასკნელი მეფე დამიქ-იმიშუმ არ დაამარცხა ბაბილონის მმართველმა სინ-მუბალიტ-მა, ხოლო შემდგომეს ტერიტორია როგორც იქნა დაიკავა ლარსას უკანასკნელმა მეფემ რიმ-სინმა (1822-1763), ვგონებ ლარსას საზოგადოებაში კარგად მოქდებდა ჯადოსნური შეგონება: სჯობს გვიან, ვიდრე არასდროს. მართალია ლარსას „გვიან“ ხანმოკლეც არმოჩნდა, თუმცა, ამის მიუხედავად, ზოგიერთი წყაროს მიხედვით ძვ.წ 1794 წელს, ამ დიდი დამსახურების გამო მადლიერმა ხალხმა რიმ-სინის 31 წლიანი მმართველობას ამგვარად შეაფასა:

„ანუს, ენლილისა და ენკის ამაღლებული იარაღის წყალობით, ჭეშმარიტმა მწყემსმა, რიმ-სინმა, დაიპყრო ისინის სამეფო იმპერია და ყველა მისი მცხოვრები, იმდენი რამდენიც იყვნენ, ბევრ მცხოვრებელს შეუნარჩუნა სიცოცხლე, და ამან მას სამუდამოდ გაუთქვა სამეფო სახელი“.

ცხადია, ისინის დამარცხება არ ნიშნავდა, რომ ლარსა საბოლოოდ თავისუფალი იყო გამოწვევებისგან. ლარსას უპირისპირდა ისინის ბაბილონისა და ურუქის ალიანსი, თუმცა ლარსა იგერიებს მოვარდნილ მტერს და ანადგურებს კოალიციას, ურუქის განადგურებამ ლარსას მსოფლიოს ერთერთი ჰეგემონის ადგილი შეუნარჩუნა. მართალია ლარსამ მოიპოვა უდიდესი ძალაუფლება, თუმცა მან ვერ შეძლო ტერიტორიულად მნიშვნელოვნად გაფართოვებულიყო. გვიანდელ მარის წყაროებში, რიმ-სინი დახასიათებულია, როგორც ლარსას მბრძანებელი და 10-15 ქალაქისგან შემდგარი კოალიციის მმართველი, რაც ვგონებ მსგავსი ჰეგემონიის პირობებში არც თუ ისე სახარბიელო სტატისტიკაა. აქედან გამომდინარე, გასაკვირიც არ იქნება, რომ ლარსამ ვეღარ შეძლო უნიპოლარიზმის შენარჩუნება. ისინის კოშმარი ახლა უკვე ლარსას კოშმარად იქცევა, როდესაც ზემო მესოპოტამიის რეგიონალური განვითარება ეჭვქვეშ აყენებს ლარსას აბსოლიტურ ჰეგემონიას და გლობალური პოლიტიკა იღებს ტრიპოლარულ სტრუქტურის სახეს (1800-1760), აქედან ყველაზე ძლიერია ზემო მესოპოტამია ქალაქი აშურით, შემდეგ ბაბილონი, ხოლო რაც არუნდა გასაკვირი იყოს, ტრიპოლარულ სისტემაში ყველაზე ყველაზე სუსტის პოზიციას ლარსა იკავებს. აქედან გამომდინარე, ბიპოლარისტულმა სტრუქტურამ ვერ გაამართლა ჰეგემონის ამბიციები, რასაც მოყვა “გვერდითი ეფექტი” ტრიპოლარიზმის სახით. ასეთი შემთხვევა მხოლოდ

ანტიკურ პერიოდში არ გვხვდება, მოგვიანებით მსგავს სიტუაციას ვაწყდებით 1763 წელსს ინგლისს-საფრანგეთის 7 წლიანი დაპირისპირების შემთხვევაშიც. საქმე კვლავ რეგიონალურ ბიპოლარიზმს ეხება, სადაც, პირობითად, ლარსას მაგივრად ვხვდებით ინგლისს, ხოლო ისინის-საფრანგეთს. ანალოგიურად, ისინ-ლარსას მსგავსად, საფრანგეთ-ინგლისის ბიპოლარული სტრუქტურამ გზა მისცა ახალი ქვე-სახელმწიფოების აღზევებას: მზარდი ავსტრია, რუსეთი, ცოტა ხნის წინ დამარცხებული შვედეთი გავლენის ქვეშ იგდებს ბალტიისპირეთს. ისინ-ლარსასგან განსხავებით, თავდაპრველად ისინიც ჰარმონიულად თანაცხოვრობდნენ, ბრიტანეთი აგრძელებდა ზღვაზე დომინაციას, ამ დროს კი საფრანგეთი მისდევდა კონტინენტურ პოლიტიკას. ძველი სამყაროს მსგავსად, საწყის ეტაპზე აქაც შეინიშნებოდა შედარებით მეორეხარისხოვან სახელმწფოების ალიანსი, ისინის მსგავსად, საფრანგეთზეც დიდი გავლენა მოახდინა ანტიფრანგულმა კოალიციებმა, რომლეშიც ძირითადად ჰოლანდია და ავსტრია მონაწილეობდა. ლარსას მსგავსად, ინგლისმაც სათავისოდ არაჩვეულებრივად გამოიყენა ალინსები და მის გვერძე აღმოჩნდა მზარდი რუსეთი და ჰოლანდია. ისან-ლარსას კონფლიქტის მსგავსად, 7 წლიანმა ომმა გლობალური სახე მიიღო, რომელშიც ჩაერთო ჩრდილოეთ და ცენტრალური ამერიკა, ინდოეთი, ფილიპინები, დასავლეთ აფრიკა. წარმატების მიუხედავათ, ლარსას მსგავსად, ინგლისიც საკუთარ დაგებულ მახეში გაება, რადგან ანტი-ფრანგულ ალიანსში შემავალი სახელმწიფოები, რომელთაც პირველ-რიგში თავიანთი სუბიექტური მიზნები ამოძრავებდათ იმდენად გაძლიერდნენ, რომ უკვე ინგლისაც დიდ საფრთხეს უქმნიდნენ. ამას დაემატა ამერიკის მზარდი ჩართულობაც, ძველ სამყაროს თუ შევადარებთ, ამ შემთხვევაში, ამერიკა პირობიტად შეგვიძლია წარმოვიდგინოთზემო მესოპოტამიად, რომელმაც თავის დროზე ხელი შეუშალა ლარსას უნიპოლარიზმს. ანალოგიურად, მოგვიანებით უკვე ამერიკის რევოლუცია, ფაქტობრივად, წინ ეღობება ბრიტანეთის მოსალოდნელ უნიპოლარიზმს და საბოლოო ჯამში, საფრანგეთ-ინგლისის ბიპოლარული სისტემა, ძველი სამყაროს მსგავსად, მულტიპოლარულ სისტემაში ტრანსფორმირდება.

ლარსა-ისინის დაპირისპირების შემდეგ მრავალმა პოლიტიკურმა ქარმა ჩაიარა, ბიპოლარული, ტრიპოლარული, მულტიპოლარული, არაპოლარული პოლიტიკური სტრუქტურების შემდეგ ჩვენ კვლავ ვუბრუნდებით ბიპოლარულ წყობას, თუმცა საწყის ეტაპზე საუბარი მულტიპოლარული რეალობით უნდა დავიწყო, სადაც ძირითადი ძალა გადანაწილებულია 5 ჰეგემონზე:  ეგვიპტე და მითანი, რომლებიც ერთმანეთს ებრძოდნენ სირია-პალესტინისთვის, ქიცუვათნა, ხეთები და ბაბილონი. ეგვიპტის ინტერესი აზიით ჯერ კიდევ მაშინ იდგამს ფესვებს, როდესაც ჰიქსოსები იპყრობენ ნილოსს ძვ.წ 16-17 საუკუნეში. ეს დაიწყო თუტმოსს პირველის პერიოდში და ზენიტს მიაღწია მეთხუთმეტე საუკუნეში თუტმოს მესამის პერიოდში. გვიანდელ წლებში, ეგვიპტის ექსპედიცია ხმელთაშუა ზღვამდე აღწევს, იპყრობს ბიბლოსს, ევფრატის ნაპირებს, ქარხემიშს და იჭედება მითანური იმპერიის ცენტრში. წინა ქეისის მსგავსად, ჩვენ სახეზეა რეგიონალური ბიპოლარიზმი, სადაცმართებული იქნება გამოვყოთ სამი მომენტი: ეგვიპტე-მითანი; ეგვიპტე-ხეთები; ხეთები-მითანი. აქედან, პირველი რეგიონალური ბიპოლარიზმის შემთხვევა ეგვიპტე-მითანის ურთიერთობაა. ეგვიპტესა და მითანს შორის კონფლიქტში ეგვიპტე ამარცხებს მითანს, შესაბამისად, ბიპოლარიზმს ლოგიკური გაგრძელება აქვს და გარკვეული ხნით ეგვიპტე აღწევს უნიპოლარიმს, ამ პერიოდში ვერანაირი სახელმწიფო ვერ აბალანსებდა ეგვიპტის ძალაუფლებას, სწორედ ამიტომ თავიდან თქმულმა „ჰეგემონებმა“ ბაბილონმა, ხეთებმა და ასევე მზარდმა ასურეთმა სცნეს ეგვიპტის დომინაცია. მითანის მიერ ეგვიპტის უნიპოლარიზმის დამარცხების მცდელობების შემდეგ, მითანი და ეგვიპტე მშვიდობის პირობას დებენ და მითანი უერთდება ეგვიპტის ალიანსს, სადაც სირიის ჩრდილოეთ ნაწილი მითანს ეკუთვნის, დანარჩენი-ეგვიპტეს. საინტერსოა, რატომ დაინო ეგვიპტემ მითანი და ბოლომდე არ შეუტია? სავარაუდოდ, ეს ეგვიპტის ამბიციებიდან გამომდინარეობდა, რომელსაც არა მხოლოდ მითანის არამედ მსოფლიოს დაპყრობა სურდა, რისთვისაც საწყის ეტაპზე სჭირდებოდა მითანის დახმარება. შესაბამისად მშივოდიანი ხელშეკრულების შემდეგა ეგვიპტე სტრატეგიულ ქალაქებს იღებს. მითანის მხრიდან ეგვიპტესთან შეკვრამ სავარაუდიდ დიდი გაღიზიანება გამოიწვია ხეთებში. ანატოლიური დომინანტების არცავასა და აშურას დამარცხებისა და ქიცუვათნა-ზე დომინაციის მოპოვების შემდეგ, ხეთების სამეფო დიდ საფრთხეს უქმნიდა არა მხოლოდ მითანს, არამედ ეგვიპტესაც. ძვ.წ 1390 წელს გლობალურ-პოლიტიკური სახე კვლავ რეგიონალურ ბიპოლარულ სახეს იღებს, სადაც ორ ჰეგემონად გვევლინება ხეთები და ეგვიპტე თუმცა რეგიონალური პოლიტიკა არ არის მყარი და ამის უპირველესს მიზეზს ანატოლიაში მზარდი ალიანსი წარმოადგენს, რომელიც, ისინისა და ლარსასგან განსხვავებით, არ აძლევენ ეგვიპტესა და ჰეთებს აფრების აშვების საშუალებას. დროგამოშვებით გაძლიერებული არცავა და ჩრდილოეთიდანმომთაბარე ქასქები ხელს უშლიან ხეთური სამეფოს ჰეგემონიას და აიძულებენ კვლავ დაუბრუნდეს რეგიონალურ კონსოლიდაციას.

ძვ.წ 1345-1290 წლებში იკვეთება მესამე მომენტიც: ხეთები-მითანი. გრძლი სიტყვა მოკლედ რომ მოვჭრათ, ხეთების სამეფო ახერხებს დაიპყოს მითანი, რასაც მოჰყვება ქიცუვათნას-ს შემოერთება და ქადეშისა და ალეპოს დაპყრობა, ამასთანავე ამყარებს ვასალურ ურთიერთობას უგარითთან, ბიბლონთან, უმურუსთან. ხეთების სრული დომინაცია ჩრდილოეთ სირიის ტერიტორიაზე მით უფრო მყარდება, როცა ქარხემიში და ამკი გამოდის ეგვიპტურ კამპანიიდაან და უწინდელი სუვერენიტეტის იბრუნებს. ამას მოყვება არცავას (თანამედროვე თურქეთის ტერიტორია) განადგურება ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში, და ხეთების დომინაცია განმტკიცდება ანატოლიასა და ჩრდილოეთ ლევანთ-ზე (ხმელთაშუა აღმოსავლეთ ზვისპირეთის საერთო საელწოდება).. მითანის მკვეთრად დასუსტება, გლობალური მასშტაბით, ჰბადებს ახალი მოთამაშის შემოყვანას: ასურეთი, ერთდროს მითანის ვასალი, ახლა უკვე ქვე-სისტემის ჰეგემონი უპირისპირდება ბაბილონს ზემო მესოპოტამია-ზე დომინაციის მოსაპოვებლად. ამ თამაშში, ბაბილონი ასრულებსმორიგე სვლას და, თავის მხრივ, უერთდება ხეთების ალიანს და ამავე დროს აბალანსებს ურთიერთობას ეგვიპტესთან. შეიძლება ითქვავს, რომ ბაბილონი ორმაგ თამაშს თამაშობს, იმ მიზნით, ჩდილოეთით გააჭინაუროს ასურეთთან ბრძოლა. როგორც ვხედავთ, რეგიონალური ბიპოლარიზმიც ნელ-ნელა დეფორმირდება და ერთგვარად გლობალური სტრუტურა მულტიპოლარიზმისკენ ირწევა. ამას ემატება ისიც, რომ ამ დროს ძალას იკრებს ელამის სახელმწიფოც, არა სამხედრო სიძლიერის ხარჯზე, არამედ წარმატებული დიპლომატიური და ეკონომიკური ნაბიჯების წყალობით, რაც იმის ნათელი მაგალითია, რომ უძველეს პერიოდშიც კი გლობალურ პოლიტიკურ სტრუქტურასმხოლოდ მუტრუკთა ჯოგი არა განსაზღვრავდა და მის კომპლექსურობას ძველი ადამიანების გონებრვი და დიპლომატიური ნაბიჯები განაპირობებდა. შორს, რომ აღარ გადავუხვიოთ, ხეთურ-ეგვიპტური ბიპოლარიზმმა და ეგვიპტის მარცხმა, შეეფერხებინა ხეთების ამბიციები, გზა დაუთმო მულტიპოლარული სტრუქტურის პოლიტიკას, რომელიც ეგვიპტესა და ხეთებთან ერთად მოიცავს ბაბილონს, ელამსა და ასურეთს. ამბობენ, რომ ორი კურდღლის მადევარი ვერცერთს ვერ დაიჭერსო, ანალოგიურად ორი ქალაქ-სახელმწიფოს შემყურე ბაბილონმაც ვერცერთის ყურებით ვერ იხეირა და მალევე ასურეთმა დაამარცხა ბაბილონი და ელამი. ამ მოვლენებიდან გამომდინარე იცვლება ჩვენი გლობალურ-პოლიტიკური რუკა და ძვ.წ 1290-1210 წლებში ჰეგემონია ირხევა სამ სახელმწიფოებს შორის: ასურეთი, ხეთები და ეგვიპტე. ასურეთი ექსპანსია აქტიურად მიმდინარეობს, ბაბილონის დამარცხების შემდეგ, ჩრდილოეთით ზაგროსის მთებამდე აღწევს, ახდენს მითანის ტერიტორიის დიდი ნაწილის, ევფრატის აღმოსავლეთით ანექსირებას. საბოლოო ჯამში იკავებს ზემო მესოპოტამიის შუა ნაწილს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ანატოლიას და ჩრდილოეთ სირიას. ამასობაში ეგვიპტისა და ხეთების ბიპოლარისტული დაპირისპირება უფრო მძაფრ სახეს იღებს.

13 საუკუნემდე, სახეზეა არამყარი ბიპოლარისტული სტრუქტურა, რომელიც ირწევა მულტიპოლარიზმსა და უნიპოლარიზმს შორის. ახალ საუკუნეს ახალი დრამები მოყვება დახეთურ-ეგვიპტური ბიპოლარიზმი უფრო გლობალურსა და მძაფრს სახეს იღებს. მართალია, მთავარ მოვლენამდე მოსასვლელად გრძელი გზა გამოვიარეთ, თუმცაფაქტია, რომ აქამდე არც თუმცა ისე მშვიდობიანადმოვედით, გაგახარებთ და გეტყვით, რომ მთავარი აურზაური ახლა იწყება, რადგან 13-ესაუკუნეს ჩვენ ვივყავართ ძველ სამყაროში ერთერთ ყველაზე დაძაბულ, მნიშვნელოვან და იდუმალ მოვლენასთან- ქადეშის ბრძოლასთან. საიდან დაიწყო ქადეში? ქადეშთან დაკავშირებით დიდი არაფერი ვიცით, ჩვენს ხელთაა ორი ეგვიპტური წყარო და ხეთური ცნობებიც, რომელიც მოგვიანებითაა დაწერილი სხვა მეფის პერიოდში. აქედან გამომდინარე, ყველა ცნობა ქადეშის შესახებ არ არის დაზუსტებით ჭეშმარიტი. ტრადიციული ინტერპრეტაციის დახმარებით ვასკვნით, რომ სწორედ ამურის რეგიონმა და ქალაქ ქადეშმამნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ხეთებისა და ეგვიპტელების კონფრონტაციაში. ამურის რეგიონს ჰქონდა იმპერიული ძალა, დამცველობითი პოზიცია პრი იმპერიის საზღვარზე არსებული ქალაქების სტრატეგიაში. ქადეში იყო ერთგვარი გასაღები ჩრდილოეთით ხეთების იმპერიაში შესაღწევად, სამხრეთით-ეგვიპტელების. მითანთან მშვიდობიანობის პერიოდში ეგვიპტის გავლენის ქვეშ იყო ეს ტერიტორიები. ქადეშის გაგონებაზე, უმრავლესობას პარარელად თანამედროვე მდგომარეობა მოჰყავს, სადაც ამერიკისა და რუსეთის სახით ხეთები და ეგვიპტელები გვევლინებიან. მართალია, საქმე კვლავ სირიას ეხება, ინტერესები კვლავ გადაკვეთილია, თუმცა არ მიმაჩნია თანამედროვეობა ქადეშის იდეალურ პარალელად, რადგან რუსეთ-ამერიკასგან განსხვავებით, ხეთებსა და ეგვიპტელებს შორის დაპირისპირება სულ სხვა მოტივით იყო გამოწვეული და ამას პირველ რიგში წმინდა გეოგრაფიული ადგილმდებარეობა ქმნიდა. ამერიკისა და რუსეთის შემთხვევაში დააპირისპირება არის ორი გლობალური სახელმწიფოს გამო, რომელიც რეგიონში გავლენისთვის იბრძვის და არა სასაზრვრო კონფლიქტის გამო. ჩემი აზრით, ბევრად უკეთესი პარალელი იქნებოდა ელზას-ლორენის ფენომენი. ელზას-ლორეინი თავიდან საღვთო რომის იმპერიის საზრვრებში შედიოდა ანუ “გერმანული გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული”, შემდგომ მას იპყრობს აფრანგეთი და იგი საფრანგეტს ეკუთვნის 19 საუკუნის 70იან წლებამდე სანამ ფრანკო-პრუსიური ომი არ ხდება, როცა მას პრუსია შემოიერტებს და პრუსია გერმანიად გარდაიქმნება, შემდგომ პიველი მსოფლიო ომის შემდეგ ამ ტერიტორიას ისვ საფანგეთ იბუნებს. მეორე მსოფლიო ომის დროს, მას ისევ გერმანია შემოიერთებს, მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ ისევ საფრანგეთი. ელზასა და ლორენის მსგავსად დააპორწიალებდნენ ქადეშსა და ამურს. თავიდან სეტ პირველმა წარმატებით აღადგინა ეგვიპტელების კონტროლი ამურსა და ქადეშზე, თუმცა ორივე რეგიონი მისი სიკვდილის შემდეგ კვლავ ხეთების ხელში გადავიდა. შემდგომში რამზესის მმართველობის დროს უმურის რეგიონში არსებული ქალაქები თავისი სურვილით კვლავ ეგვიპტეს ექვემდებარება. შედეგად, ეგვიპტელები და ხეთები მიადგნენ ერთმანეთს საზღვარზე და ასე და ამგვარადქადეში სადავო ტერიტორია ხდება. თვითონ ბრძოლის შედეგები უცნობია და არსებობს მრავალი ვერსია. ქადეშის ბრძოლის ამსახველი მასალალები, წერილობითიც და ვიზუალურიც, გამოირჩევა თავისი სიმდიდრით ყველა სხვა ძველი სამყაროს ომებთან შედარებით. თუმცა ერთი პრობლემაა, როგორც უკვე ვახსენე, ყველა წყარო და მტკიცებულება მოდის ერთი მხრიდან-რამზეს მეორისგან (ეგვიპტის მეფე). ქადეში ნახსენებია ხეთების მხოლოდ ორ წყაროში, თუმცა ორივე დაწერილია სხვა მეფეების პერიოდში. ეგვიპტური წყაროების მიხედვით, რამზესმა მოიპოვა გრანდიოზული გამარჯვება, რომელიც ხაზს უსვამდა ფარაონის ძალაუფლებასა და სიწმინდეს. საქმე იმაშია, თუ რაოდენ სარწმუნოა ამგვარი შეხედულება, თუ ამ ფაქტს არა მხოლოდ ხეთური წყაროები უარყოფენ, არამედ ეგვიპტური ტექსტების დეტალურად გარჩევის შემდეგ თანამედროვე მეცნიერებიც კი ეჭვქვეშ არიან. ტრადიციული ინტერპრეტაციის მიხედვით, ბრძოლის პირველ დღეს ხეთებმა ეტლების საშუალებით გადაკვეთეს ყურე, რომელიც აერთებდა ორონტესის მდინარეს ელმუკადისტან. მათშეუტიეს იმავე დღეს, როცა რამზესი დაბრუნდა ქადეშში. დამარცხებული ეგვიპტელები სამად გაიყვნენ: დასავლეთით მთებისკენ, სამხრეთით, ჩრდილოეთით უახლოეს ამუნის ბანაკში. გადმოცემის თანახმად, რამზესის კაცმა ორი ხეთი შპიონი აღმოაჩინა და იქამდე აწამეს სანამ არ გაიგეს, რომ ხეთების მეფე იმალებოდა ქალაქის უკან. ამის გაგების შემდეგ რამზესმა სამხრეთით გაგზავნა შიკრიკები დახმარების მოსაძებნად. თუ ეს ინტერპრეტაცია ჭეშმარიტია, მაშინ რამზესმა შეძლო პირველ დღეს თავი აერიდებინა კატასტროფისთვის, თუმცა მთავარი კითხვა პასუხგაუცემელია: „წააგო რამზესმა მეორე დღეს? უმეტესობა მკვლევარისა თვლის, რომ ამ ბრძოლაში ეგვიპტე დამარცხდა, თუმცა ცხადია, რომ ეს მოსაზრებაც ჰიპოტეტურია. მართალია ჩვენ არ ვიცით ზუსტი გამარჯვებულის ვინაობა, თუმცა ფაქტია, რომ ხეთების

გამარჯვების შემთხვევაშიც კი, ეს არიყო აბსოლიტური გამარჯვება, რადგან საბოლოო ჯამში ორივე მხარეს მოუწია მშვიდობიანი ხელშეკრულების დადება. სწორედ მშვიდობიანი ხელშეკრულება ასრულებს კონფლიქტს სადავო ტეირორიებთან დაკავშირებით. და აქვე უნდა დავუბრუანდეთ კვლავ ელზას-ლორეინის მაგალითს, რადგანანალოგიურად ეგვიპტელ-ხეთების მსგავსად, საფრანგეთ-გერმანიის კონფლიქტი, სწორედევროკავშირმა, ურთიერთსასარგებლო ორგანიზაციამ, დაასრულა. მართალია ელზასსა და ლორენის შემთხვევაში ევროკავშირი უფრო მედიატორად გვევლინება, თუმცა მთავარი ის არის, რომ სადავო ტერიტორიებისტვის ბრძოლა, მარტივად რომ ვთქვათ, ორივე შემთხვევაში  ურთიერთსასაგებლოდ სრულდება.

ქადეშის ბრძოლის შემდეგ, ანტიკურ ახლო აღმოსავლეთი დიდი ხნით დაემშვიდობა ბიპოლარულ სტრუქტურას, თუმცა განშორება სამუდამო არ აღმოჩნდა დაძვ.წ 620 წელს ბაბილონიასა და ასურეთს შორის კონფლიქტით გამოიკვეთა მომავალი ბიპოლარული სამყაროს კონტური. მთავარი მიზეზიბაბილონის მიერ ასურული უნიპოლარიზმის დამარცხებაა, ამ კონფლიქტის საბაბი კი ბაბილონიის მიერ ასურული შიკრიკებზე თავდასხმაა. უშუალოდ ეს ომი არ წარმოადგენს ბიპოლარული სტრუქტურის მაგალითს, რადგან ასურეთს არა ერთი ჰეგემონი, არამედ კავშირი უპირისპირდება. ამ ქეისის უნიკალურობა იმაში ჩანს, რომ თუ ძირითადად ორი ჰეგემონის დაპირისპირებით   ფორმირდებოდა ბიპოლარული სტრუქტურა, ამ შემთხვევაში, მოკავშირეების მიერ გამარჯვებული ომი ბადებს ბიპოლარიზმს, სადაც ჰეგემონად გვევლინება ბაბილონი და მიდია ორი მოკავშირის სახით.  ისტორიული ფაქტებით, რომ გავყვეთ დავიწყოთ მიდიიდან რომელიც ცენტრალურ ზაგროს იკავებს, მიემართება აღმოსავლეთით ელამისკენ, რომელიც იმ დროს ასურეთს პქონდა დაკავებული. ბაბილონურ-მიდიური კავშირი, კავკასიიდან მოსული ნახევრად მომთაბარე სკვითების დახმარებით ასრულებს ასურეთის უნიპოლარიზმს მესოპოტამიაში, ამან გზა დაუთმო ასურეთის დაპყრობას და ასურეთი იყოფა ორ ნაწილად, მიდია იკავებს ჩრდილოეთ ნაწილს და სახელმწიფო საზღვრებს გადაწევს ცენტრალურ ანატოლიამდე. მართალია მიდიასა და ბაბილონს ამ ეტაპზე არ ჰქონდათ კონფლიქტი, თუმცა ეს არ გამორიცხავდა შესაძლო დაპირისპირებას. აქედან გამომდინარე, მიდიის ტერიტორიის გაფართოვებამ შეაშინა მისი სამხრეთ მეზობლები, განსაკურებით ბაბილონია. ბაბილონია აგებს კედელს ტიგროსიდან ევფრატამდე ორი გეო-პოლიტიკური ბარიერის შესაქმნელად. მეორე მხრივ, არც ბაბილონი უდებს ტოლს მიდიას. ისხელთ იგდებს ასურეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილს, სირია-პალესტინას, რაც იწვევს ეგვიპტის მხრიდან შემოტევას, თუმცაბაბილონი ამარცხებს ეგვიპტელებს დაახლოებით 605 ათასწლეულში, შემდეგ ბაბილონი მიემართება სამხრეთისკენ მთლიანი რეგიონის დასაკავებლად, რისთვისაც ანადგურებს იერუსალიმს. ამის შემდეგ ბაბილონი გრანდიოზულ ძალას იკრებს მიდიის ტერიტორიის გარდა, მთლიანი მესოპოტამია და დასავლეთ სირიის უკონკურენტო ჰეგემონია. ამ პერიოდში გლობალურ-პოლიტიკური მდგომარეობა იდგა ორი დიდი ჰეგემონის ხელში: ბაბილონი და მიდია, რომელთაც მოყვებოდა დანარჩენი სახელმწიფოები: ეგვიპტე, ლიიდა, სპარსეთი, კიმერიელები, სკვითები. ეს უკანასკნელები ვასალებად გვევლინებიან. საინტერესოა, რომ ეს ის უიშვიათესი “უამბიციო” ბიპოლარული სისტემაა, სადაც ორი ჰეგემონი სრულებითაც არ უპირისპირდება ერთმანეთს, და ცოტას თუ გავაზვიადებთ ბედნიერადაც კი თანაცხოვრობდნენ ერთად. აქვე, ეს მდგომარეობა გარკვეულწილად შეგვიძლია ცივ ომსაც შევადაროთ, რომელშიც აშშ და სსრკ, ბიპოლარულ სტრუქტურაში, ორი ჰეგემონი ძალა პირდაპირ ხელჩართულ ბრძოლაში არ შედის, იმიტომ რომ ურთიერთგანადგურების ეშინიათ. მართალია, ცივი ომის შემთხვევაში, საფრთხეს გლობალური კატასტროფა წარმოადგენს ბირთვული ომის სახით და ცხადია ეს გაცილებით უფრო მასშტაბურია, ვიდრე რეგიონალურ ბიპოლარულ სისტემაში ბაბილონ-მიდიისურთიერთდაპირისპირების საფრთხე, თუმცა ორივე შემთხვევაში მხარეები ერთმანეთთან პირდაპირ დაპირისპირებაში არ შედიან, რადგან ეს მხოლოდ ურთიერგამოფიტვით შეიძლება დასრულდეს, ამის მძიმე მაგალითი ჩვენ პელოპონესის ომის სახით გვაქვს, რომელს “ცოტა ხანში” გაეცნობით. ბაბილონურ-მიდიური ბიპოლარული სტრუქტურა მალევე ფორმირდება უნიპოლარულ სისტემაში, თუმცა ეს არც ბაბილონის და არც მიდიის ბრალია. ძვწ 540-330 წლებში სპარსეთი იპყრომს მიდიის ტერიტორიებს და უტევს ბაბილონს მსოფლიოში გასაბატონებლად. სპარსეთი ამარცხებს ბაბილონს და ჰეგემონი სპარსეთი იკავებს მესოპოტამიას, სამხრეთი კავკასია, ეგვიპტე, სირია-პალესტინას და ანატოლიას. ამის შემდეგ, ვერანაირი ძალა ვეღარ უქმნის საფრთხეს სპარსეთის უნიპოლარიზმს, სანამ სპარსეთი არ მოინდომებს საბერძნეთის დაპყრობას.

 

პელოპონესის ომი

 ალექსანდრე შარაშენიძე

ძველი წელთაღრიცხვით მეხუთე საუკუნეში საბერძნეთში შემავალ თითოეულ პოლისს აერთიანებდა ერთი რამ: გოლდშტაინის შიში. ამ გოლდშტაინს კი ირანი ერქვა. სწორედაც რომ ირანის შიშით შეიქმნა დელოსის ლიგა, რომლის ხაზინაც კუნძულ დელოსზე გვხვდებოდა და სწორედაც რომ ირანის შიშით იყო გამოწვეული ათენის დაწინაურება.

რომ გავაკეთოთ ათენის “აღზევების” მოკლე მიმოხილვა უნდა დავიწყოთ ძვ.წ. 480 წლით, როდესაც სპარსული შეტევა საბერძნეთზე დასრულდა. ათენმა ამ დროს ლიდერის ფუნქცია შეითვისა და სხვა ბერძნული პოლისების დახმარებით დაიწყო იონიასა და ეგეოსზე შეტევა. აი ამ დროს კი დაიწყო პერიოდი, რომელსაც თუკიდიდე პენტეკონტაეტიას ეძახის. სასაცილო სახელის მიუხედავად, ამით აღინიშნება ის პერიოდი, როცა ათენი ფაქტიურად იმპერიად გადაიქცა. იგი აგრესიულად უტევდა სპარსულ მიწებს და იმტკიცებდა პოზიციებს საბერძნეთში. საბოლოოდ კი, საუკუნის შუაში, როცა სპარსეთი ეგეოსის ზღვიდან ბოლომდე გაიდევნა, პენტეკონტაეტიას მაგივრად მივიღეთ პერიოდი, რომელსაც საერთოდ “ათენურ იმპერიას” უწოდებენ. სწორედ ამ დროს მიაღწია ათენმა მის სიძლიერის მწვერვალს. მის გავლენის სფეროში სპარტასა და მის მოკავშირეების გარდა ყველა ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფო შედიოდა. დიდი რაოდენობით მოხარკე ქვეყნები კი დელოსის ლიგის ხაზინას ავსებდა და მას აძლევდა საშუალებას, რომ ძლიერი ფლოტი შეექმნა. მოხარკე ქვეყნებს, რა თქმა უნდა, ათენი შესძულდათ, მაგრამ სამაგიეროდ ჩამოყალიბდა მნიშვნელოვანი დიქოტომია, რომელიც ისტორიაში კიდევ ბევრჯერ გამეორდა: საზღვაო სახელმწიფო და სახმელეთო სახელმწიფო. ამ უკანასკნელს კი პელოპონესის ომში, რა თქმა უნდა, სპარტა წარმოადგენდა და მას ათენის პანიკური შიში ჰქონდა.

მაგალითად, 465 წელს, როცა სპარტაში ჰელოტები აჯანყდნენ, სპარტამ მოკავშირეებს დახმარება სთხოვა. ათენმა 4000 ჯარისკაცი გაგზავნა. სპარტამ კი იმის შიშით, რომ ათენელები აჯანყებულების მხარეს გადავიდოდნენ, ისინი დაითხოვა (თუმცა ისიც აღსანიშნავია, რომ ათენმა დანებებულ ჰელოტებს ქალაქ ნაუპაკტუსში მისცა თავშესაფარი, ანუ შესაძლოა, რომ სპარტანელთა შიში დაუსაბუთებელი არ ყოფილიყო).

მაგრამ ამას მნიშვნელობა არ აქვს, რადგან სანამ სპარტა ათენზე ნერვიულობდა. ჩვენი საზღვაო სახელმწიფო კიდევ უფრო მეტად იმაგრებდა პოზიციებს, უბრალოდ საქმე ისაა, რომ მსგავს დროს ყველა ელოდება კაზუს ბელუმს – ომის დაწყების საბაბს და როგორც პირველი მსოფლიო ომი გამოიწვია ერთი შეხედვით სრულიად უმნიშვნელო მოვლენამ, პელოპონესის ომიც გამოიწვია ათენის მიერ ერთ საწყალ პოლის, მეგარასთან, გაფორმებულმა ალიანსმა.

ოღონდ “ეს ის არ არის რაც თქვენ გგონიათ”. მეგარას გამო ომი დაიწყო იმიტომ რომ იგი კორინთოსთან ომში იყო ჩართული. ამ ომში სპარტა რამდენიმეჯერმე “მცირედ” ჩაერია, თუმცა ეს ათენისა და სპარტას დაპირისპირება არასდროს არ ყოფილა და პრინციპში ალბათ არ იქნება არასწორი თუ ვიტყვით, რომ სპარტანელებმა თავიანთი არასაკმარისი ჩაურევლობა ინანეს.საქმე ისაა, რომ პირველი პელოპონესის ომის შუა წლებში ათენი უკვე ემზადებობდა იმისთვის, რომ საბერძნეთის უნიპოლარი ყოფილიყო. თუმცა ბოლო წლებში უამრავმა აჯანყებამ მისი პოზიციები საგრძნობლად შეასუსტა და სპარტას მხირდან ცოტა “დახმარება” ალბათ საკმარისი უნდა ყოფილიყო ათენის “ტახტიდან ჩამოსაგდებად”.

საბოლოოდ ომი დასრულდა იმით, რომ ათენმა მეგარა პელოპონესის კავშირის წევრად ცნო და გაფორმდა ოცდაათიან წლიანი ზავი.

იმედია რომ სკოლაში ირანისა და ბიზანტიის (სხვათაშორის, ესეც ბიპოლარიზმის მშვენიერი მაგალითია) “საუკუნო” ზავები გეყოთ და ხვდებით, რომ “ოცდაათიან წლიანი ზავი” სინამდვილეში თხუთმეტ წლიანს ნიშნავს.

და მართლაც რომ, 15 წელიწადში ათენი ნოსტალგიებში ვარდება და პოულებს კიდევ ერთ პოლისს, რომელსაც კორინთოსთან დავა აქვს. მას კორკირა ეწოდება და თანამედროვე კორფუს ტერიტორიაზე მდებარეობს.

აი ეს დაპირისპირება კი სიმართლე რომ გითხრათ, მე მართლა პირველ მსოფლიო ომს მაგონებს (კონკრეტულად რუსეთის მიერ სერბეთის დაცვას და გერმანიის მიერ ბელგიის ნეიტრალიტეტის დარღვევას).

ათენი აფორმებს კორკირასთან ალიანსს. იწყება ომი ათენსა და კორინთოს შორის. ათენი კორინთოს ერთ-ერთ კოლონიას, პოტიდეიას ალყაში აქცევს. ამ დროს კი პელოპონესის ლიგა უკვე ვეღარ ითმენს და ათენს ომს უცხადებს.

აი ეს კი უკვე “ის” პელოპონესის ომია, რომელსაც ველოდით. საინტერესოა, რომ აქ თავიდანვე იკვეთება ერთი მხარე, რომელსაც თავისუფლება უყვარს და მეორე, რომელსაც საბერძნეთის კონტროლი სურს და მე იმედი მაქვს, რომ ამასობაში შეეჩვიეთ იმას რომ “თავისუფლების მოყვარული” ამ შემთხვევაში სპარტაა, რომელიც ცდილობს, რომ საბერძნეთი ათენის “კლანჭებისგან” იხნსას, მეტიც, სპარტას მხარეს მყოფი ყველა სახელმწიფო, კორინთოს გარდა, სახმელეთო ძალას წარმოადგენდა და, შესაბამისად, მათთვის ათენზე შეტევა წარმოუდგენელი იყო. ამ მხრივ, სპარტას “მხსნელი” წესით ირანი უნდა ყოფილიყო, რომელსაც ძლიერი ფლოტი გააჩნდა და ათენზე შურისძიება სურდა. მაგრამ ირანის აქტიური ჩართვა სპარტას მხარეს ორ პრობლემას გამოიწვევდა: ეს ბიპოლარიზმის მაგალითი აღარ იქნებოდა და სტატიაში ვეღარ გამოვიყენებდით და მეორე, რადგან ირანი საბერძნეთის “გოლდშტაინი” იყო, სპარტას მიერ მათი დახმარების გამოყენება მას “ათენისგან მხსნელის” სტატუსს წაართმევდა.

მოდი გადავიდეთ უკვე უშუალოდ ომზე, რომელიც წმინდა ბიპოლარიზმის მაგალითია. სპარტა, სახმელეთო სახელმწიფო, იწყებს ათენის მიმდებარე ტერიტორიების დაკავებას და ამით ახდენს “ფსევდო ბლოკადას”. ათენი კი, პერიკლეს მეთაურობით, უარს ამბობს სპარტასთან სახმელეთო ბრძოლებზე და თავისი ფლოტით გადადის შეტევაზე და ნაუპაკტუსთან გამარჯვებასაც იპოვებს.

თუმცა, როგორც მეორე პუნიკური ომის დროს ფაბიუსი ამბობდა ღია კონფრონტაციაზე უარს და ამის გამო იგი მისი ცხენოსანთა რაზმის ლიდერის დროებითი პუტჩის მსხვერპლი გახდა, ასევე მოუწია სპარტანელების “ამრიდებელ” პერიკლეს თანამდებობის დატოვება. ნუ უბრალოდ პატარა განსხვავება არის, რომ მან თანამდებობა დატოვა, რადგან მოკვდა. ასევე მოკვდნენ მისი შვილები და მოკვდა ათენის ⅔. ისინი შავი ჭირის ერთგვარმა “წინამორბემდა” ამოხოცა.

თუმცა ამის მიუხედავად, იგივე გეზი აიღო პოსტ-პერიკლე ათენმა, რაც ფაბიუსის ცხენოსანთა რაზმის ლიდერმა: ისინი შეტევაზე გადავიდნენ. ათენის მმართველობაში მოდის აგრესიული კლეონი და ნიჭიერი სამხედრო გენერალი დემოსთენე.

რამდენიმე წარმატებული სამხედრო კამპანიის შემდგომ, ათენელები ქალაქ პილოსის გვერდზე აღმოჩნდნენ. ეს ქალაქი ჰელოტებით, ანუ სპარტანელთა დე ფაქტო მონებით იყო დასახლებული. გაჩნდა საშიშროება, რომ ისინი შეიძლება აჯანყებულიყვნენ და ათენის მხარეს გადასულიყვნენ, სპარტა უშვებს ჯარს წესრიგის დასამყარებლად და აგებს ბრძოლას დემოსთენესთან, თუმცა დემოსთენე სპარტანელთა არმიას ბოლოს ვერ მოუღებს და ამ დროს კლეონი გადაწყვეტს, რომ თვითონ ძლიერი მხედართმთავარია და გაუძღვება ჯარს. იგი მართლა მოახერხებს სპარტანელების დამარცხებას და 300 ტყვესაც ჩაიგდებს.

ომი ათენის მხარეს გადაიხარა და სპარტა ტრადიციულად პანიკაში ჩავარდა. მათ გაგზავნეს გენერალი ბრასიდასი ქალაქ ამფიპოლისის ასაღებად (სხვათაშორის, ამ შეტევის ჩასახშობად ათენელებმა ისტორიკოსი თუკიდიდე გაგზავნეს, თუმცა მან დააგვიანა და ათენიდან გააძევეს, რის შედეგადაც სპარტანელებს “ესაუბრა” და გაუჩნდა საკმარისი მასალა რომ პელოპონესის ომის ისტორია უფრო ობიექტურად დაეწერა). ათენიდან კი რამდენიმე გამარჯვებით გათამამებული კლეონი გაუძღვა ჯარს და სცადა ამფიპოლისის დაბრუნება, ბრძოლაში ისიც და ბრასიდასიც მოკვდნენ. სრული ქაოსის პირობებში კი დაიდო ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულება: ათენმა სპარტას ტყვეები დაუბრუნა და უკან ამფიპოლისი მიიღო.

სანამ ომის მეორე ეტაპზე გადავიდოდეთ, საჭიროა ვისაუბროთ “შუალედზე”, რომელშიც ასევე რამდენიმე პოლიტიკური კრიზისი გვხვდება. უბრალოდ მოდი დროს სანამ გადავიდოეთ სირაკუზაზე და ალკიბიადეს გენიალურ სვლებზე, განვიხილოთ “თეორიული” ნაწილი, რომელიც ჩვენი თემატიკიდან გამომდინარე განსაკუთრებით მნიშნველოვანია.

ძვ.წ. 416 წელს, ათენი ალყის ქვეშ აქცევს მელოსს და მის მოსახლეობას დანებებისკენ მოუწოდებს. თუკიდიდეს კი ათენელებსა და მელოსელებს შორის დიალოგი დეტალურად აქვს აღწერილი. იკვეთება ძალიან საინტერესო დიქოტომია. ათენელებმი ამტკიცებენ, რომ მელოსი ბრძოლას წააგებს და ამიტომაც აზრი ბრძოლას არ აქვს, ისინი უნდა დანებნდნენ. მელოსი ამტკიცებს, რომ მათ გამარჯვების მცირე შანსი აქვთ, რომ ისინი მორალურად სწორად იქცევიან და რომ ამიტომაც ღმერთები მათ დაიცავენ. ათენი პასუხობს, რომ ღმერთებს ესმით, რომ ძლიერის სუსტზე დომინირება ბუნებრივია. მელოსი ამტკიცებს, რომ მათზე შეტევით ათენი სხვა მცირე პოლისებს გააღიზიანებს და შეიძლება ამით მათი მხირდან აგრესია გამოიწვიოს და რომ საერთოდ მელოსი პელოპონესის ომში ნეიტრალურია და, შესაბამისად, ათენი მათ არ უნდა უტევდეს. ათენელები კი პასუხობენ, რომ თუ ისინი ალყას შეწვყვეტენ მაშინ სუსტებად გამოჩნდებიან და რომ ამის შედეგად მათი მოხარკე და “ვასალური” ქვეყნების ნახევარი აჯანყდება. მოკლედ, ეს დიალოგი, გინდ ნამდვილი იყოს, გინდ თუკიდიდეს ფანტაზიის ნაყოფი, მიიჩნევა საერთაშორისო ურთიერთობების ორი ყველაზე დომინანტური სკოლის, რეალიზმისა და იდეალიზმის, პირველ გამოვლინებად. ათენელები რეალისტებად გვევლინებიან, მელოსელები კი იდეალისტებად.

და თუ ვინმეს გაინტერესებთ, მელოსი არ დანებდა. ათენმა მას შეუტია და მისი მთლიანი მოსახელობა ბავშვებიან-ქალებიანად ამოხოცა. დასკვნა თქვენით შეგიძლიათ გამოიტანოთ, როგორც საერთაშორისო ურთიერთობების სხვადასხვა თეორიების სისწორეზე, ასევე ათენის “დემოკრატიულობაზე” და “ჰუმანურობაზე”.

მაგრამ კარგი, მოდი თეორიდაან ცოტა ხნით დავუბრუნდეთ ისტორიას. ამ პერიოდში იწყება სირაკუზაზე დაპირისპირება იონიელებსა და დორიელებს შორის. ათენი გადაწყვეტს, რომ ბუნებრივი რესურსები ესაჭიროება და “იონიელი მოსახლეობის დასაცავად” (იმედია რუსეთი და ყირიმი გაგახსენდათ) უშვებს სირაკუზაზე ჯარს. აქ კი გენიალური რამ ხდება. ათენელთა ჯარის მეთაურად დაინიშნება ალკიბიადე, რომელსაც სასამართლოში უჩიოდნენ. ალკიბიადე ითხოვს, რომ საბრძოლველად წასვლამდე გაიმართოს სასამართლო, ათენელები კი დააწყნარებენ და ეტყვიან, რომ საჩქარო არაფერია. იგი წავა სირაკუზაზე და ამასობაში სასამართლო გადაწყვეტს, რომ იგი დამნაშავეა. ამას ისიც ემატება, რომ სირაკუზაზე ჯარს სპარტაც აგზავნის და ალკიბიადე ძალიან ბედნიერად გადადის სპარტანელების მხარეს. ამოიხოცა ათენელთა მთლიანი ჯარი, მოკვდა დემოსთენე და განახლდა პელოპონესის ომი.

საქმე ისაა, რომ ათენი ამ დროს განადგურების პირას იყო. მისი ხაზინა დაცარიელდა, იონიის ნახევარი მას აუჯანყდა და სპარტას “მხსნელობის” სტატუსი მობეზრდა და ირანის დახმარებას დათანხმდა. როგორც ჩანს, უნიპოლარობის ამბიციები დამღუპველი აღმოჩნდა.

მაგრამ ასე მარტივადაც არ იყო საქმე. ათენი ჯერ კიდევ უფრო მეტად შესუსტდა და მასში დემოკრატია ოლიგარქიამ ჩაანაცვლა, თუმცა მის წინააღმდეგ აჯანყებულ ქალაქებს “გაახსენდათ”, რომ დაცვა ესაჭიროებოდათ და ისევ ათენის მხარეს გადავიდნენ, ირანის დახმარებამ კი დააგვიანა. მაგრამ ერთი შეხედვით ათენის საქმე მაინც საშინლად იყო, რადგან მისი ფლოტი ოლიგარქიას არ ემხრობოდა და საერთოდ ათენზე შეტევას აპირებდა. ამ გაურკვეველ სიტუციაში კიდევ უფრო გაურკვეველი რამ ხდება და ფლოტის მეთაური ალკიბიადე ხდება, რომელიც ათენში დემოკრატიას დააბრუნებს და მას რამდენიმე გამარჯვებას მოუპოვებს.

თუმცა ათენმა ისევ თავისი თავი გაინადგურა. მათ არამარტო ალკიბიადე, ასევე ექვსი გენიალური საზღავო ლიდერი გააძევეს. სპარტამ კი ფლოტის მეთაურად ლისანდერი დანიშნა, რომელმაც ათენის ზღვაზე ბატონობას ბოლომ მოუღო და პელოპონესის ომში სპარტას გამარჯვება მოუპოვა.

ომი დასრულდა. ათენმა წააგო. მის სათავეში “ოცდაათი ტირანი” მოვიდა, თუმცა მალევე ისინი მოსახლეობამ მოიშორა და დემოკრატია დაბრუნდა. ათენური იმპერია სპარტანულმა ვერ ჩაანაცვლა. ჩნდება შეკითხვა: რა მოხდა? პასუხი მარტივია: მივიღეთ ბიპოლარული წყობის ერთ-ერთი შესაძლო დასასრული: ურთიერთ გამოფიტვა და ურთიერთ განადგურება და თუ გიჩნდებათ შეკითხვა “რატომ განადგურება”, პასუხი უმარტივესია: პელოპონესის ომის შედეგად სპარტა და ათენი ორივე საკმარისად შესუსტდა, რომ შესაძლებელი გამხდარიყო მესამე ძალის გამოჩენა, ჯერ თებესის სახით და შემდგომ კი უკვე თებესელეის მიერ გაზრდილი ფილიპ II-ის მაკედონიის სახით.

 

 

პუნიკური ომები

ძვ.წ. მესამე საუკუნეში, ხმელთაშუა ზღვაში ორი ძლიერი სახელმწიფო გვხვდება: კართაგენი და რომი. ეს უკანასკნელი ერთგვარი სახმელეთო იმპერია იყო და “იტალიის მფარველად” გვევლინებოდა. კართაგენი კი ზღვებს აკონტროლებდა და ჩრდილოეთ აფრიკაზე ბატონობდა. თუმცა არსებობდა ერთი წერტილი, რომელიც ამ ორს შორის ომს, ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით, “ითხოვდა”, ეს იყო სიცილია.

თუ რას ვგულისხმობ ომის მოთხოვნით, მემგონი მალევე მიხვდებით, როცა ავხსნი თუ როგორ დაიწყო პირველი პუნიკური ომი. ქალაქ მესინაში (რომელიც იტალიასა და სიცილიას შორის სრუტეს აკონტროლებდა) შეიჭრნენ მამერტინები. მათ ქალაქიდან გასვლას სირაკუზის მმართველი, ჰიერონ II ითხოვდა. მამერტინებმა დახმარება კართაგენს და რომს სთხოვეს. კართაგენმა რომს დაასწრო და ჰიერონთანაც ერთგვარი შეთანხმება დადო, მაგრამ რომმა ჯარი მაინც გაგზავნა და კართაგენელი ადმირალი მოკლა. და დაიწყო ომი.

მოკლე მიმოხილვა რომ გავაკეთოთ, რომმა ამ ომში დაამტკიცა, რომ იგი “უბრალოდ სახმელეთო სახელმწიფო არ არის”. საქმე ისაა, რომ აგრიგენტუმთან განცდილი მარცხის შემდგომ კართაგენმა გადაწყვიტა, რომ თავის ფლოტის იმედზე ყოფილიყო, რადგან ამ მხრივ მას უდავო უპირატესობა ჰქონდა და ეს ლიპარის კუნძულებთან მოპოვებულ გამარჯვებაშიც დამტკიცდა. თუმცა აქვე გამოჩნდა რომაელების უმნიშნველოვანესი თვისება, რაც ალბათ მათი აღზევების მთავარი მიზეზი იყო (და მათი დაცემის კი, ამის დაკარგვა): ადაპტაცია. რომმა სულ რაღაც ორ თვეში თავისი ფლოტი სასწაულად გაზარდა და მას საბოლოოდ ასზე მეტი საბრძოლო ხომალდი ჰყავდა. მათ ომში გამარჯვებაზე გამარჯვება მოიპოვეს და კართაგენს სიცილია დაათმობინეს და დიდი კონტრიბუციაც დააკისრეს.

ერთი შეხედვით, კართაგენელები უნდა “დაწყნარებულიყვნენ” ამ მარცხის შემდგომ, თუმცა სამქე ისაა, რომ პირველი პუნიკური ომის დროს გამოჩნდა გენერალი, რომელმაც სიცილიაზე რომის წინააღმდეგ უამრავი სახმელეთო გამარჯვება მოიპოვა – მას ერქვა ჰამილკარ ბარკა.

სწორედ ჰამილკარის შვილი იყო ჰანიბალი, რომელიც ლეგენდის თანახმად ბავშვობაში მამამისმა დააფიცა, რომ სამუდამოდ რომაელების მტერი იქნებოდა.

მაგრამ მოდი მოვლენების ნუ გავცდებით. პირველი პუნიკური ომის შემდგომ ჯერ რომის შემდგომი “გაბრწყინება” ჩანს, როცა ისინი სარდინიასა და კორსიკას იპყრობენ. ამ დაპყრობას კართაგენში არსებული შედარებით “კონსერვატორული” ფრთა ჰამილკარს აბრალებს. ჰამილკარი კი მიდის იბერიაში და იკავებს ვერცხლის საბადობეს, რომელიც საბოლოოდ კართაგენის ის ფულის წყარო გახდება, რითაც ისინი რომაელების ვალებს გადაიხდიან.

ჰამილკარის სიკვდილის შემდგომ კი ეს საბადოები ჰანიბალის განკარგულებაში გადადის და იგი მათ პოლიტიკური ძალაუფლების მოპოვების მიზნით იყენებს და იწყებს მეორე პუნიკურ ომს.

ძალიან ბევრი რამის თქმა შეიძლება მეორე პუნიკურ ომზე, თუმცა ჩვენი თემატიკიდან გამომდინარე შევეცდები, რომ უფრო “თეორიულ” ნაწილს დავუთო დრო. მოდი დავიწყოთ ჰანიბალის გენიალური სვლით, რომ რომისთვის ალპებიდან შეეტია. პირველ რიგში, საჭიროა იმის გაცნობიერება, რომ ამ სვლაში ჩანს, თუ ჰანიბალი ამპარტავნობას და სიამაყეს როგორ ივიწყებს. იგი აცნობიერებს, რომ კართაგენი აღარ არის ზღვების ბატონი და, შესაბამისად, მას რომთან მოგება მხოლოდ ხმელეთზე შეუძლია, ანუ, ამ ორმა სახელმწიფომ პოზიციები “გაცვალა” და მეორე იგი ხვდება, რომ საჭიროა ისეთი მოქმედება, რომელზეც “მარტივად ადაპტირებად” რომსაც კი გაუჭირდება სათანადოდ რეაგირება.

შემდგომ კი უნდა ვახსენოთ ფაბიუსის ფენომენი. მისი სრული სახელი კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუს ვეროკოსუსი იყო და იგი რეალურად რომის კუტუზოვი იყო. მან გააცნობიერა, რომ ჰანიბალის მსგავს ნიჭიერ მხედარმთავართან პირდაპირ ბრძოლას აზრი არ ჰქონდა. საჭირო იყო მისთვის თავის არიდება და ნელ-ნელა გამოფიტვა. მან რეალურად “scorched earth”-ის ფენომენი შექმნა, ანუ შენივე მიწის განზრახ “გაფუჭება”, რომ მტერმა მისგან მოსავალი ვერ მიიღოს.

სამწუხაროდ, რომში დიქტატორის სტატუსის შენარჩუნება მხოლოდ ექვსი თვით შეიძლებოდა და ფაბიუსის მიერ ამ პოსტის დატოვების შემდეგ მარადისეულ ქალაქს უბედურება დაემართა.

216 წელს მოხდა კანეს ბრძოლა. ჰანიბალმა დაახლოებით 85000 რომაელი “შეიტყუა” და მათ ალყა შემოაქცია. რომის მთლიანი ჯარი განადგურდა და კანეს ბრძოლა ისტორიაში შევიდა, როგორც სამხედრო სტრატეგიის ერთ-ერთი უდიდესი მაგალით.

თუმცა აქაც ჩვენ ყურადღება უფრო თეორიულ ნაწილს უნდა მივაქციოთ. ისტორიკოსები ხშირად აკრიტიკებენ ჰანიბალს, რადგან მან კანეს ბრძოლის შემდგომ პირდაპირ რომს არ შეუტია. თუმცა საქმე ისაა, რომ ამ პერიოდში ომის მოსაგებად გენერალურ ბრძოლაში გამარჯვების მოპოვება საკმარისად ითვლებოდა. ჰანიბალმა კი ამას მიაღწია, მაგრამ რომი არ დანებდა. სწორედ ეს ეპოქა, ეს ომი და სწორედაც რომ კანეს ბრძოლა იყო გარდამტეხი მომენტი, რის შემდგომაც ომის ეს დაუწერელი კანონი შეიცვალა და მივიღეთ ახალი რეალობა: ამ პერიოდიდან უკვე ომში გასამარჯვებლად საჭირო იყო გენერალურ ბრძოლაში გამარჯვების მოპოვება და მნიშვნელოვანი ქალაქის დაპყრობა. ეს “წესი” კი შენარჩუნდა 20 საუკუნე, სანამ ისევ კუტუზოვის დროინდელმა რუსეთმა არ დაარღვია ნაპოლეონთან, როცა მათ ბოროდინო წააგეს, მოსკოვი დაკარგეს, მაგრამ დანებებაზე მაინც უარი თქვეს.

მოდი მეტს აღარ მოგაწყენთ და გეტყვით, რომ შემდგომ რომმა ისევ ფაბიუსის მეთოდებით გააგრძელა მოქმედება. საბოლოოდ გამოჩნდა უნიჭიერესი გენერალი სციპიონ აფრიკელი, რომლის მამაც ადრე ჰანიბალთან ბრძოლაში დაიღუპა. სციპიონი ჰანიბალის მსგავსად ორიგინალურად მოიქცა და მან პირდაპირ კართაგენზე მიიტანა იერიში. ჰანიბალს უკან დაბრუნება მოუწია და იგი საბოლოოდ ზამას ბრძოლაში დამარცხდა.

ზავი კი საერთოდ საშინელი იყო კართაგენისთვის. მას მოუწია ომსა და საგარეო პოლიტიკაში დამოუკიდებლობაზე უარის თქმა, ესპანეთის დათმობა და 10 000 ტალანტის სახით კონტრიბუციის გადახდა.

ამის შემდგომ კი მოხდა მესმაე პუნიკური ომი და მე იმედი მაქვს, რომ გიჩნდებათ მარტივი შეკითხვა: რატომ? რატომ იყო ეს საჭირო? რომს ხომ უკვე მოგებული ჰქონდა?

პასუხი არის ძალზედ მარტივი. მეორე პუნიკური ომის შემდგომ ჩვენ მივიღეთ ბიპოლარული სამყაროს ერთ-ერთი შესაძლო შედეგი: ერთი მხარის გამარჯვება და უნიპოლარიზმის ჩამოყალიბება. რომი გახდა უდავო უნიპოლარი. უნიპოლარმა კი შეიძლება რამდენიმე რაღაც გააკეთოს: “თავის თავს მიხედოს”, ანუ თვით განვითარებაზე იზრუნოს, ან იზრუნოს თავისი სტატუსის, როგორც უნიპოლარის, შენარჩუნებაზე. რომმა მეორე გადაწყვიტა და მესამე პუნიკური ომი კი ამის დასტურია. ომი დაიწყო მხოლოდ იმიტომ, რომ კართაგენი ვაჭრობით მდიდრდებოდა, რომს კი არ სურდა, რომ მისი ძველი მტერი ოდნავადაც კი გაცოცხლებულიყო და საფრთხე გამხდარიყო და ამიტომაც მან იგი სამუდამოდ მოსპო და ალბათ სწორედაც რომ სამუდამო მოსპობაზე მეტყველებს ლეგენდა, იმის შესახებ, რომ მათ კართაგენი “მარილით დაფარეს”, რომ ეს მიწა უნაყოფო გამხდარიყო.

 

შეჯამება

მოდი ეხლა დავფიქრდეთ იმ მაგალითების შესახებ, რომლებიც განვიხილეთ. მივიღეთ ქეისი, როცა ერთმა მარემ გაიმარჯვა და გახდა უნიპოლარი. მივიღეთ ქეისი, როცა ორივემ წააგო და ორივეს სხვამ გადაუარა. მივიღეთ ქეისი, რომელშიც ორივემ მოიგო და ორივე გადარჩა. ისეთი ქეისიც კი მივიღეთ, რომელშიც დაპირისპირება ნორმალურად საერთოდ არ მომხდარა და მან საერთოდ კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა ჩვენი ბიპოლარიზმის დეფინიცია, რომელშიც ვახსენეთ, რომ საჭირო არის რაიმე სახის დაპირისპირება.

ჩნდება შეკითხვა: იყო თუ არა სწორი ჩვენი განმარტება? საქმე ისაა, რომ ეს განმარტებაც ეკუთვნის ბატონ უოლცს და ჩვენ ამ პრეზენტაციის დასაწყისში ვთქვით, რომ მისი ჰიპოთეზა ბიპოლარული სტრუქტურის სტაბილურობის შესახებ უნდა შეგვემოწმებინა.

ნუ, ცხადია, ვაჩვენეთ, რომ ბიპოლარიზმი ყოველთვის დაპირისპირებას არ ნიშნავს და რომ ამ კუთხით იგი ცდებოდა. თუმცა მოდი ეხლა ვნახოთ რამდენად მართებული იყო მისი იდეა ბიპოლარიზმის სტაბილურობის შესახებ.

ეს ალბათ უოლცის ყველაზე ფართოდ გაკრიტიკებული იდეაა, რადგან ცივი ომიმ ამერიკის გამარჯვებით დასრულდა და ყველა საერთაშორისო ურთიერთობების ლიბერალურის სკოლის თეორიტიკოსმა ერთხმად დაიძახა “აი, უოლცი შეცდა, ბიპოლარიზმი სტაბილური არ ყოფილა”. თუმცა მათი კონკრეტულად ეს კრიტიკა მცდარია, რადგან სსრკ-ს დაშლა შიგნიდან მოხდა და არა ბიპოლართა ომის შედეგად.

მაგრამ უოლცი მაინც შეცდა და იმედი გვაქვს, რომ ჩვენ დღეს ამის დემონსტრირება შევძელით ამ უამრავი მაგალითით, რომლებშიც ბიპოლარული სტრუქტურა თითქმის ყოველთვის, ერთი გენიალური გამონაკლისის გარდა, პირდაპირი დაპირისპირებით დასრულდა და ამ სტრუქტურის დაშლით.

ჩნდება შეკითხვა: რატომ და რა შეეშალა უოლცს? პასუხი გვხვდება იდეაში, რომელიც თამაშის თეორიისა და საერთაშიროსი ურთიერთბების ერთგვარ გადაკვეთას წარმოადგენს. მას ჩვენ ვუწოდებთ “უსაფრთხოების დილემას”.

წარმოიდგინეთ სიტუაცია, როცა ორი სახელმწიფო გვაქვს და ორივეს სურს უსაფრთხოება, ანუ მეორისგან თავის დაცვა. ორივე ამ დროს დაიწყებს თავისი ჯარის გაძლიერებას. მეორის მიერ ჯარის გაძლიერების შემჩნევაზე ორივეს უჩნდება წარმოდგენა, რომ მეორე ომისთვის ემზადება და იგი კიდევ უფრო მეტად იწყებს სამხედრო ძალების გაძლიერების და მართლაც რომ ომისთვის მზადებას იწყებს. შესაბამისად ეს პოტენციური კონფლიქტი უფროდაუფრო ცხელდება და საბოლოოდ “დუღილის ტემპერატურას” აღწევს და იწყება ომი. ცივი ომის შემთხვევაში ეს არ მოხდა, რადგან ორივე მხარეს ისედაც გააჩნდა ისეთი შეიარაღება, რომელსაც მეორის განადგურება შეეძლო. ძველი სამყარო კი ასეთი არ არის.

ნუ საბოლოოდ. ამ ყველაფრის შემდგომ იმედია თქვენ გააცნობიერეთ თუ რა არის ბიპოლარიზმი, რითი გამოირჩევა იგი, როგორ შეიძლება დასრულდეს იგი და ა.შ.

ჩვენ კი, თავს დავაჯერებთ, რომ ქენეტ უოლცის თეორიების სიმცდარე დავამტკიცეთ და მემგონი უკვე სტატიის დასაწყისს უნდა მივუბრუნდეთ, რადგან ორივეს ამასობაში ბიპოლარიზმი დაგვემართა და ლითიუმი გვჭირდება.

 

 

გამოყენებული ლიტერატურა:

 

 

 

პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები,სამართალი

რა უნდა ვიღონოთ მცოცავი ოკუპაციის წინააღმდეგ?

14 Aug , 2017  

საქართველომ უნდა იმუშავოს იმისთვის, რომ ევროკავშირმა, მისმა წევრმა და საქართველოს სხვა მოკავშირე სახელმწიფოებმა რუსეთს დაუწესონ სერიოზული ეკონომიკური სანქციები შიდა ქართლში ე.წ „საზღვრის“ გადმოწევის გამო და საერთოდ ჩვენი ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის გამო, ისევე როგორც ეს გაკეთდა უკრაინასთან მიმართებაში. უკრაინის გამო რუსეთს უამრავი ეკონომიკური სანქცია და პოლიტიკური გართულება აქვს დაწესებული, საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაციის გამო კი– არცერთი. რატომ უნდა გრძელდებოდეს ასე? More…

ისტორია,პოლიტიკა

ჩაუშესკუ?

1 Jul , 2017  

რუმინეთში რომ ვცხოვრობდი, რაღაცებს ვკითხულობდი იმ ქვეყნის ისტორიის შესახებ. ზოგადად ისტორია ძალიან მაინტერესებს და იურიდიულზე რომ არ გადამეწყვიტა სწავლა, ალბათ რამე ისტორიასთან დაკავშირებულს ვისწავლიდი. ჰოდა აღმოვაჩინე, რომ ჩაუშესკუს, რუმინეთის კომუნისტი დიქტატორის, გასამართლებასა და სიკვდილით დასჯაში ბევრი კითხვა და გაუგებარი რამ არსებობს. ზოგადად როგორც ინგლისურენოვანი, ისე რუსულენოვანი სტატიებიდან გამომდინარე ისეთი შთაბეჭდილება შემექმნა, რომ რუმინეთში კომუნისტური ხელისუფლების შეცვლა მოხდა არა რევოლუციის ანდა საპროტესტო მოძრაობის შედეგად, როგორც სხვა მრავალ ევროპულ სახელმწიფოში მოხდა ეს და თუნდაც საქართველოში, არამედ უფრო გადატრიალების გზით. 1989 წლის დეკემბრის 20–იან რიცხვებამდე, როცა ჩაუშესკუს რეჟიმი დაემხო, რუმინეთში არ შეინიშნებოდა მრავალრიცხოვანი და სისტემატური საპროტესტო აქციები. ახლა საქართველოს რომ შევადაროთ, საქართველოში ჯერ 9 აპრილამდე დაახლოებით ნახევარი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა მასშტაბური საპროტესტო აქციები, 1989 წლის 9 აპრილის მერე 1991 წელს დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე, 2 წლის განმავლობაში, ხომ სულ საპროტესტო რეჟიმში იყო ქვეყანა. რუმინეთში იყო ერთი საპროტესტო ტალღა ქვეყნის დასავლეთ საზღვრისპირეთში, ის ჩაახშეს ტანკებით და რამდენიმე დღეში ჩაუშესკუს რეჟიმიც დაემხო. თანაც როცა დაემხო, აღმოჩნდა, რომ სამხედრო მეთაურების დიდი ნაწილი თურმე ჩაუშესკუს მოწინააღმდეგეები ყოფილან და ეგრევე გადავიდნენ რევოლუციის მხარეს.

More…

ეკონომიკა,პოლიტიკა

საქართველოს კონსტიტუცია და 94-ე მუხლი

15 May , 2017  

მთელი ეს პერიოდი, რაც კონსტიტუციის 94–ე მუხლის, ანუ ე.წ „თავისუფლების აქტის“ განხილვა მიმდინარეობს, ვაღიარებ, რომ კონსტიტუციაში არ ჩამიხედავს, იმის მიუხედავად, რომ სულ ვცდილობდი იმის გახსენებას, თუ რა ხდებოდა 94–ე მუხლში. ჰოდა გუშინ როგორც იქნა გავარკვიე. ეს მუხლი აწესებს იმას, რომ სახელმწიფო გადასახადთა გაზრდის საკითხი შეიძლება, გადაწყდეს მხოლოდ საყოველთაო და ფარული კენჭისყრით.

More…

ისტორია,პოლიტიკა

9 აპრილი…

11 May , 2017  

სანამ დღევანდელ დღესთან დაკავშირებით ჩემს მოსაზრებას დავწერ, აუცილებლად უნდა გავიხსენო 2 ფაქტი: მართალია 1989 წლის 9 აპრილს უშუალოდ დაიღუპა 21 ადამიანი, მაგრამ რუსთაველის გამზირზე გაშვებული გაზით მოიწამლა უამრავი, რომელთაგან რამდენი დაიღუპა მომდევნო წლებში ამ მოწამვლასთან დაკავშირებული და მისით გამოწვეული ჯანმრთელობის პრობლემებით, ზუსტად არავინ იცის. ჩემს სკოლაში, მაგალითად, ერთ–ერთი აღმზრდელის შვილი, რომელიც 9 აპრილს იქ მოიწამლა, წლების ავადმყოფობის შემდეგ გარდაიცვალა. და კიდევ რამდენი იქნებოდა ასეთი. ასე რომ 9 აპრილის ტრაგედიის მსხვერპლთა ზუსტი რიცხვი უცნობია და 21–ს აღემატება. 2. საპროტესტო მოძრაობა 1988 წლის ნოემბერ–დეკემბერში თავიდან დაიწყო აფხაზეთისთვის მე–16 რესპუბლიკის სტატუსის მინიჭების არდაშვების მოთხოვნით, შემდეგ კი, გაიაზრა რა ყველამ, რომ საუკეთესო გამოსავალი იქნებოდა საბოლოო განთავისუფლება დამპყრობელი ცენტრისგან, რათა აღარ ყოფილიყო საჭირო ამ ცენტრისთვის თხოვნები შიდა სახელმწიფოებრივი საკითხების გადაწყვეტასთან დაკავშირებით, როგორიცაა, მაგალითად, საქართველოს რეგიონებისთვის სტატუსის განსაზღვრა, მოთხოვნები შეიცვალა საქართველოს საბჭოთა კავშირიდან გამოსვლისა და მისი დამოუკიდებლობის მოთხოვნით.

More…

ისტორია,პოლიტიკა

რატომ არ უნდა აღვნიშნავდეთ 9 მაისს?

8 May , 2017  

ჩვენ საქართველოში 9 მაისს ისე აღვნიშნავთ, როგორც ჩვენი, ქართული ანდა წინარექართული სახელმწიფოს, ეროვნულ გამარჯვებას. არადა გამარჯვება მხოლოდ ადამიანური მსხვერპლისა და დანაკარგების ოდენობით კი არ განისაზღვრება, რაშიც იმ ომში ნამდვილად ჩემპიონები გამოვდექით, არამედ ძირითადად იმით, თუ რა მოიპოვა, რა შეიძინა ამა თუ იმ სამხედრო კონფლიქტის შედეგად ამა თუ იმ მხარემ ანდა რა დაზოგა მან, რა შეინარჩუნა ისეთი, რასაც საფრთხე ემუქრებოდა ამ ომით.

More…

პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები

რატომ მეშინია მარინ ლე პენის გამარჯვების?

25 Apr , 2017  

 

“მე მაქვს ოთხი პრიორიტეტი, დავუბრუნო ფრანგებს სუვერენიტეტი თავიანთ ტერიტორიაზე, თავიანთ ვალუტაზე, თავიანთ ეკონომიკაზე და თავიანთ კანონმდებლობაზე.” – მარინ ლე პენი

 

7 მაისს საფრანგეთში ძალიან მნიშვნელოვანი საპრეზიდენტო არჩევნების მეორე ტური გაიმართება, სადაც ფრანგები საკუთარი ქვეყნის პრეზიდენტს აირჩევენ. წინასაარჩევნო კამპანია უკვე გადამწყვეტ ფაზაშია შესული. საპრეზიდენტო არჩევნების პირველი ტურის შემდეგ ემანუელ მაკრონი და მარინ ლე პენი ლიდერობენ. არჩევნების მეორე ტურს მთელი მსოფლიო ელის. როგორც საზოგადოებრივი აზრის კვლევები ვარაუდობდნენ, მეორე ტურში გასვლა ვერ მოახერხა ვერცერთი “მეინსტრიმული” პარტიის კანდიდატმა: მმართველი „სოციალისტური პარტიის“ წარმომადგენელმა ბენუა ამონმა ხმების 6.4% მიიღო, ხოლო მემარჯვენე-ცენტრისტი „რესპუბლიკელების“ კანდიდატმა ფრანსუა ფიიონმა –  20,01%. ულტრამემარცხენე და ულტრამემარჯვენე ევროსკეპტიკოსმა კანდიდატებმა ჯამში 40%-ზე მეტი მიიღეს, რაც კარგად ასახავს ფრანგი მოქალაქეების განწყობას. საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგების გამოცხადებიდან მალევე მემარჯვენე-ცენტრისტული „რესპუბლიკელების“ კანდიდატმა ფრანსუა ფიიონმა საკუთარ ამომრჩეველს ემანუელ მაკრონის მხარდაჭერისკენ მოუწოდა, ასე მოიქცა სოციალისტების კანდიდატი ბენუა ამონიც. მაკრონს მხარი დაუჭირეს: მოქმედმა პრეზიდენტმა ფრანსუა ოლანდმა, ყოფილმა პრემიერ-მინისტრებმა ალან ჟუპემ და მანუელ ვალსმა, მოქმედმა პრემიერ-მინისტრმა ბერნარდ კაზნევმა და სხვა უამრავმა ყოფილმა თუ მოქმედმა პოლიტიკოსმა. საფრანგეთი ერთიანდება რადიკალური ნაციონალიზმის წინააღმდეგ. ყველასთვის მოულოდნელად ულტრამემარცხენე ჟან-ლუკ მელანშონმა (19.62%) საკუთარ მხარდამჭერებს არ მოუწოდა მაკრონის მხარდაჭერისკენ. მან განაცხადა, რომ მისთვის დიდი მნიშვნელობა არ აქვს ხალხს ფაშისტები დაჩაგრავენ, თუ ლიბერალური ელიტის წარმომადგენელი ბანკირები. More…

პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები

ემანუელ მაკრონი – ლიბერალური ცენტრის აღმასვლა

25 Feb , 2017  

 „როცა პოლიტიკა მისიის ნაცვლად პროფესიაა, პოლიტიკოსები უფრო საკუთარი თავის მსახურები ხდებიან, ვიდრე საზოგადოების.ემანუელ მაკრონი

 

ჩვენ ისტორიულად გამორჩეულ ეპოქაში ვცხოვრობთ. საფრანგეთში წელს უმნიშვნელოვანესი საპრეზიდენტო არჩევნები გაიმართება. შარშან რეფერენდუმზე ბრიტანეთის მოსახლეობამ ევროკავშირის დატოვება გადაწყვიტა, ხოლო აშშ-ში საპრეზიდენტო არჩევნებზე დონალდ ტრამპმა გაიმარჯვა. საქართველოსთვის ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს როგორი მომავალი ექნება ნატოსა და ევროკავშირს – ორგანიზაციებს, სადაც გაწევრიანება ჩვენი სურვილი და მიზანია. ამას ემატება რუსეთის აგრესიული ქმედებები უკრაინაში და მისი ჩართულობა სირიის კონფლიქტში. More…

პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები,ტერორიზმი

თალიბანის ახალი ლიდერი და ორგანიზაციის ხელახალი გაერთიანების შანსი

21 Jul , 2016  

მანსურის ლიკვიდაცია

2016 წლის 21 მაისს ავღანეთ-პაკისტანის საზღვართან, ქალაქ კუეტასთან, ბელუჯისტანის პროვინციაში ამერიკული დრონის თავდასხმის შედეგად დაიღუპა თალიბანის ლიდერი ახტარ მუჰამედ მანსური. თალიბანის ზოგიერთი წევრი პაკისტანის სპეცსამსახურებს მისი ადგილმდებარეობის ამერიკელებისათვის მიყიდვაში ადანაშაულებდა. მეორე დღეს მისი სიკვდილი დაადასტურა აშშ-ის პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ და აღნიშნა, რომ აღნიშნული მოვლენა მნიშვნელოვან ცვლილებებს გამოიწვევს ავღანურ-პაკისტანურ ურთიერთობებში, ცენტრალური აზიის უსაფრთხოებაში, ასევე აშშ-ის პოლიტიკაში ავღანეთში ტერორიზმის წინააღმდეგ და ა.შ. More…