ისტორია

ხოსრო ფარვიზის მოღვაწეობა და საგარეო პოლიტიკა

29 Jun , 2020  

ავტორი : ნიკა ხომერიკი

„გმართებს დატოვო ქვეყანაზე კარგი სახელი
რათა ამქვეყნად არ დაგირჩეს ავის მზრახველი!“
-ფირდოუსი, „შაჰნამე“

     მსოფლიო ისტორიაში გვხვდება ძალიან ბევრი საინტერესო ავანტიურა, ისინი განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობენ, საგარეო პოლიტიკაში კი მისი მოწყობა ითხოვს გამორჩეულ სტრატეგიასა და მოულოდნელობას. ახლო აღმოსავლეთში საერთაშორისო ურთიერთობებით და, უფრო მეტად, დაპყრობებით ბევრი ადამიანი შეგვიძლია გამოვარჩიოთ, ისინი ყოველთვის გვაკვირვებენ არაორდინალური გადაწყვეტილებებით, რომლებიც განაპირობებენ მათ წარმატებებს: კიროს მეორის მიერ მარდუქისთვის მსხვერპლის შეწირვა ბაბილონში, შაჰ აბასის მიერ უცხოელი და მათ შორის ქართველი ნიჭიერი ხალხის გარშემო შემოკრება. ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ავანტიურა საგარეო პოლიტიკაში შემოგვთავაზა ხოსრო ანუშირვანის შვილიშვილმა, ბაბუა ბევრად უფრო ცნობილია და ითვლება სასანიანთა მმართველობის ზენიტად, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სპარსულ ლიტერატურაში და ფირდოუსის „შაჰნამეში“ ხოსრო ფარვიზსაც არანაკლებ აქებენ და მას მიიჩნევენ მმართველის იდეალად, მის სიყვარულის ისტორიას კი ისევე ყვებიან ლეგენდებად, როგორც თურქეთში ყვებიან ისტორიას სულეიმან ბრწყინვალისა და ჰიურემ სულთანის ანუ როქსალანას შესახებ.

     სასანიანთა იმპერიის მეთაურები საკუთარ თავს უწოდებდნენ არა უბრალოდ შაჰებს, არამედ შაჰინშაჰებს, რაც ნიშნავს მეფეთა მეფეს, შაჰების შაჰს, ამიტომ სწორი იქნება ისინი სწორედ ასე იყვნენ მოხსენიებულნი, ხოსრო ფარვიზის დაბადებამდე არც ისე დიდი ხნით ადრე ბაბუამისმა გააძლიერა სპარსეთი და დარჩა კიდეც ახლო აღმოსავლეთის ისტორიაში ერთ-ერთ გამორჩეულ ლიდერად. ამის მიუხედავად, ხოსრო ფარვიზის მამა, ჰორმიზდ მეოთხე, არ აღმოჩნდა ძლიერი მმართველი, ის არ სარგებლობდა პოპულარობით ხალხში, მას განუდგა როგორც მოსახლეობა, ისევე უშუალო ქვეშევრდომები. საკუთარ მემკვიდრეს მან ერთ-ერთი უდიდესი სირთულე აჩუქა თავისივე მმართველობის განმავლობაში, როცა თურქული ტომებისგან ქვეყნის გადამრჩენელ ადამიანს, ბაჰრამ ჩუბინს, უსაყვედურა ნადავლის უდიდესი ნაწილის მისაკუთრების გამო იმის მაგივრად, რომ დაეჯილდოვებინა ის ქვეყნის გადარჩენისთვის. ამის შემდეგ ბაჰრამი აწყობს აჯანყებას, რომლის დროსაც ტახტის მემკვიდრეს დედაქალაქიდან წაიყვანენ, ის იმყოფება აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. ამავე დროს ბაჰრამი შეძლებს ძალიან ჭკვიანური სტრატეგიის გამოყენებას, ის ჭრის მონეტებს ხოსრო ფარვიზის გამოსახულებით, რაც შვილის ჰორმიზდის წინააღმდეგ წასვლად აღიქმება, რადგან არაა ცნობილი, თუ ვინ ჭრის ამ მონეტებს, ამიტომ ხოსროს გაქცევა აღიქმება იმავე მიმართულებით გადადგმულ ნაბიჯად, მამა მას აღარ ენდობა და სასჯელის სახით ნიშნავს მას ალან-შაჰად, იმ დროისთვის უდაბური ტერიტორიის მმართველად მტკვარსა და არაქსს შორის. მომავალი შაჰინშაჰის მდგომარეობა ამ მომენტში იმდენად არამომგებიანია, რომ წარმოუდგენელია, თუ როგორ უნდა შეძლოს მან ქვეყნის მართვა, საკუთარი პოზიციის ლეგიტიმაცია და ხალხის დამორჩილება.

     ხოსროს ტახტზე ასვლისას მის პოზიციას კიდევ ერთი პრობლემა დაემატა: მას თვლიდნენ მამის გარდაცვალების მიზეზად. ქვეყნის ყველაზე გავლენიანი მოღვაწე ჯერ კიდევ ბაჰრამ ჩუბინია, რომელიც ისევე არ ემორჩილება ტახტს, როგორც არ ემორჩილებოდა აქამდე. ცნობილია მათ შორის მიმოწერა, რომელიც დაიწყო ბაჰრამის სასახლეში გამოცხადების მოთხოვნით, რომელიც მან, რა თქმა უნდა, არ დააკმაყოფილა, შაჰინშაჰს მან მისწერა შეურაცხმყოფელი წერილი, რომელშიც მას უჭკუოს უწოდებდა და ამბობდა, რომ არ ურჩევდა სამეფო წერილების გამოყენებას მაშინ, როცა ის ამდენად დიდ ღელვას იწვევდა მოსახლეობაში. ამაზე ხოსრომ სრულიად გაუგებარი პასუხი გასცა მას, შეცდომას უნდობდა და მის აზრებს სიზმრისეულს უწოდებდა, მაგრამ ვერც ამდენად რბილმა დიპლომატიურმა მიდგომამ იმოქმედა, ბაჰრამის ძალაუფლება უკვე ძალიან დიდი იყო და არ მოითმენდა ბატონს, ამიტომაც დაიწყო სამოქალაქო ომი სასანიანთა იმპერიაში, რომლის განმავლობაშიც შაჰინშაჰს მოუწია ქტესიფონის დატოვება, მომხრეების ნაკლებობის გამო მას აღარ ჰქონდა წინააღმდეგობის გაწევის ძალა, ყოველი ბრძოლის შემდეგ სულ უფრო მეტად მოძრაობდა დასავლეთისკენ, საბოლოოდ კი მიაღწია ბიზანტიამდე, ასე სხვა ქვეყანაში გადასვლის საშუალების მიცემით ბაჰრამმა საფუძველი დაუდო საგარეო პოლიტიკის ისტორიაში ერთ-ერთ უდიდეს ავანტიურას და, მეორე მხრივ, ლეგენდარულ მეგობრობას, რადგან აქ ხოსრო ფარვიზი შეიფარა ბიზანტიის იმპერატორმა – მავრიკიოსმა, რომელიც ამ შემთხვევაში ერთ-ერთი ყველაზე გონიერი ადამიანი აღმოჩნდა, ფაქტია ისიც, რომ მავრიკიოსის მიმართ მადლიერება ფარვიზის მხრიდან არ შეიძლება ჩაითვალოს ყალბად. მავრიკიოსი კი, თავის მხრივ, იძენდა შანსს სპარსეთი მოკავშირედ ექცია მომავალში და ტერიტორიებიც მოეპოვებინა.

     ხოსრო ფარვიზმა მართლაც სთხოვა მას დახმარება და სანაცვლოდ შესთავაზა მესოპოტამიისა და სომხეთის ნაწილები, მათ ერთობლივი ძალით თანდათან დაიბრუნეს ტერიტორიები და მიახვედრეს ბაჰრამი, რომ სპარსეთში მისი ბატონობა აღარ გასტანდა დიდ ხანს, ჯარი უახლოვდებოდა ქტესიფონს, ხოლო თურქული ტომების ლეგენდარული დამმარცხებელი ბაჰრამ ჩუბინი გადაიხვეწა თავისი ხელით დამარცხებულთა ქვეყანაში, რაც გვაფიქრებინებს, რომ ჰორმიზდის პრეტენზიები შეიძლება არც ყოფილა უსაფუძვლო და მას დღეს ტყუილად განვიხილავთ ქვეყანაში არეულობის შემომტანად. ამგვარად, ხოსრო იმდენად ძლიერი პოლიტიკური ფიგურა ხდება, როგორიც აქამდე არ ყოფილა და უკვე იმსახურებს საკუთარ ზედწოდებას: „ფარვიზი“ გამარჯვების მომტანს ნიშნავს. მავრიკიოსი კი, თავის მხრივ, იბრუნებს სხვა სასანიანების მიერ მიტაცებულ მიწებს, აღმოსავლეთში მოკავშირეს იძენს და აქედან საფრთხეს აღარ მოელის. მცირე პერიოდის განმავლობაში ახლო აღმოსავლეთში მშვიდობა ისადგურებს და მისი დარღვევა ძვირად დაუჯდება ორივე სახელმწიფოს მოსახლეობას. ამ დროს სპარსეთში სამეფო კარზეც კი მოღვაწეობენ ქრისტიანები და მათ თავად შაჰინშაჰი მფარველობს, განსაკუთრებით კი მათ ნესტორიანელ და მონოფიზიტ ნაწილებს, ზუსტად ამის გამო ამ დროს არსებობდა მოსაზრება, რომ მან ბიზანტიაში ყოფნისას მიიღო ქრისტიანობა, ან მალულად ეთანხმდებოდა მას, ეს მოსაზრება ასევე მოქმეედებდა მოსახლეობაზე და თუმცა ხოსრო ბევრად უფრო პოპულარული იყო, ვიდრე ადრე, მოსახლეობის დიდი ნაწილი მას მაინც ეჭვის თვალით უყურებდა.

     ბარდა ფოკა აღმოჩნდა ადამიანი, რომელმაც დაარღვია მშვიდობა როგორც ბიზანტიაში, ისევე ახლო აღმოსავლეთში. მავრიკიოსმა მკაცრი სამხედრო რეფორმების გატარება დაიწყო, რითიც უკმაყოფილო იყო მთელი ჯარი, თავიანთ ლიდერად აირჩიეს ასისთავი ბარდა ფოკა და დაიძრნენ კონსტანტინოპოლისკენ. მათ აქ წარმატებებს მიაღწიეს, დიდი ხნის განმავლობაში ებრძოდნენ იმპერატორის ოჯახს და საბოლოოდ ქალკედონთან შეიპყრეს ისინი, სიკვდილით დასაჯეს თავად მავრიკიოსიც და მისი ყველა შვილი, ფოკა კი ბიზანტიის იმპერატორი გახდა. ამ მოვლენიდან ცოტა ხანში სასანიანთა სამეფო კარზე გამოცხადდა ადამიანი, რომელიც აცხადებდა, რომ იყო თეოდოსი, მავრიკიოსის უფროსი ვაჟი და ბიზანტიის ტახტის ლეგიტიმური მემკვიდრე. დღეს უკვე ზუსტად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ის სინამდვილეში არ ყოფილა მავრიკიოსის შვილი, რადგან თავად თეოდოსი მავრიკიოსამდე ერთი დღით ადრე დასაჯეს სიკვდილით. შემდეგ ფოკა უშვებს შეცდომას, რომელსაც ზოგადად პოლიტიკოსი არ უნდა უშვებდეს, მან არ გაითვალისწინა, რომ ესაზღვრებოდა ძალიან ძლიერ ქვეყანას, რომელსაც ძალიან უნდოდა ბიზანტიისთვის აქამდე გადაცემული ტერიტორიების დაბრუნება. ხოსროსთან ფოკამ ელჩობა დაგვიანებით გააგზავნა და ამ შეცდომას კიდევ ერთი დაუმატა, თანაც გაუგებარია, ეს უპატივცემულობის გამოსახატავად გააკეთა თუ დაუდევრობით. მან ელჩობის ხელმძღვანელად გააგზავნა ადამიანი, რომელიც უშუალოდ მონაწილეობდა მავრიკიოსის სიკვდილით დასჯაში, ამ უკანასკნელს კი ფარვიზი დიდი ხანია მიიჩნევდა არა მხოლოდ საკუთარ მოკავშირედ, არამედ მეგობრადაც, ამიტომ ჩათვალა, რომ მის გამო შური უნდა ეძია. ელჩობის ხელმძღვანელი მან დაატყვევა, კონსტანტინოპოლში გააგზავნა საკუთარი დამოკიდებულების გამომხატველი წერილები და ბიზანტიის იმპერატორად გამოაცხადა ადამიანი, რომელიც თეოდოსიდ ასაღებდა თავს.

     ხოსრო ფარვიზმა ამის მერე ბევრად უფრო პირდაპირი და ძლიერი ნაბიჯი გადადგა, მან ჯარი დაძრა ბიზანტიის მიმართულებით, გასათვალისწინებელია ის, რომ ხოსრო ფარვიზს აქ ამოძრავებს როგორც მავრიკიოსის გამო შურისძიების სურვილი, ასევე ტერიტორიათა დაბრუნების ახალი შანსი. ფსევდო-მემკვიდრითა და მეგობრობის საბაბით მან წარმოუდგენელი ლეგიტიმაცია მოიპოვა ბიზანტიის წინააღმდეგ გალაშქრებისთვის, თანაც ეს კიდევ უფრო გასაკვირია, როცა ვიხსენებთ ურთიერთობას სპარსეთსა და ბიზანტიას შორის, მათ მმართველებს შორის „მეგობრობა“ ნამდვილად უიშვიათესი ამბავი იყო. აქამდე გადადგმული ნაბიჯები საკმაოდ მიღებულ პოლიტიკურ პრაქტიკებად შეიძლება ჩავთვალოთ, ხოლო ამჯერად ფარვიზის მიერ განხორციელებულ მოქმედებებს ასეთად ვერ გამოვაცხადებთ, მან ძალიან რისკიანი კამპანია წამოიწყო, რომელსაც პოტენციალში იდეალურად შეეძლო ემუშავა. ამ ხერხით ფარვიზი ისტორიაში შევიდა არა უბრალო აგრესორად ან დამპყრობად, არამედ პრინციპულ ადამიანად და გენიალურ სტრატეგოსად, თუმცა ეს სურათი შემდეგში იცვლება. ამგვარ ლეგიტიმაციის ხერხებს თანამედროვეობაში უფრო იყენებენ, რათა ჩაერთონ კონფლიქტებში, რომლებშიც უშუალოდ არ მონაწილეობენ, მაგრამ ხოსრო მას იყენებს კონფლიქტის წამოსაწყებად, თუმცა ამავე დროს აცხადებს, რომ ილაშქრებს არა ზოგადად ბიზანტიის წინააღმდეგ, რომელიც აქამდე მოკავშირე იყო მისთვის, არამედ ხელისუფლების უზურპატორის, რომელმაც ჩამოაგდო ტახტიდან კანონიერი იმპერატორი, თანაც მშვიდობისმყოფელი მავრიკიოსი, რომლის შესახებაც მთელ რეგიონში წარმოიქმნება ფრაზები, რომლებიც მისი მმართველობისას არსებულ უდარდელ ცხოვრებას ეხება, ცნობილია, მაგალითად, რომ სომხეთში შემორჩენილი იყო: „ისეთი სიწყნარეა, როგორც მავრიკიოსის დროს“.

     ხოსრო ფარვიზი დაიძრა ბიზანტიის სიღმეებისკენ და დაიწყო სპარსეთ-ბიზანტიის ომი, რომლითაც შემორჩა ისტორიას ფოკა. ომის პირველ ნაწილში სპარსეთის არმია წინ და წინ მიიწევს, ხოსრო გამარჯვებას გამარჯვებაზე ზეიმობს. ბიზანტიაში ამ დროს უკმაყოფილება გამოითქმება ფოკას მმართველობის გამო და 610 წელს ურთულეს მდგომარეობას სამოქალაქო ომი დაიწყო, რომლის დროსაც ტახტიდან ჩამოაგდეს ფოკა და სიკვდილით დასაჯეს ის, ტახტზე კი ავიდა ბიზანტიის აფრიკული ტერიტორიების მემკვიდრე ჰერაკლე. აქ ხოსრო ფარვიზი ერთი შეხედვით აღწევს იმას, რაც მიზნად ჰქონდა, მისი მეგობრის მკვლელი დასჯილია, მაგრამ უკან მაინც არ იხევს, ამას კი იმით ხსნის, რომ თეოდოსი უნდა იჯდეს ბიზანტიის ტახტზე და არა ვინმე სხვა, ამ მხრივ, ჰერაკლე კეისარიც მისი მტერია და ომი გრძელდება. ამ მომენტიდან შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ხოსრო ფარვიზის მოტივაცია სრულიად პოლიტიკურია და ამ მიზნის მისაღწევად მან მრავალ საშუალებას მიმართა, რომლებზეც ვერ ვიტყვით, რომ გონივრული არ ყოფილა. ისიც კი გაუგებარია, თუ საიდან იყო ფსევდო-თეოდოსი, შესაძლებელია ის ხოსრო ფარვიზის მოგონილი სტრატეგიაც ყოფილიყო, რადგან ნაკლებად დასაჯერებელია შაჰინშაჰის მიერ ადამიანის მიმართ ბრმა ნდობა. ფოკას გადაგდების შემდეგ სპარსელების ჯარმა წარმატებას მიღწია ეგვიპტეში, იერუსალიმში, მცირე აზიაში, კონსტანტინაპოლიც კი აიღეს ავარებთან ერთად, თუმცა ფლოტის არქონის გამო ქალაქის დაკავება ვერ მოხერხდა, ბოსფორის ორ მხარეს იდგნენ ავარები და სპარსები, მაგრამ ერთმანეთთან დაკავშირება ვერ შეძლეს. ამ შემთხვევაში ხოსრო ფარვიზი ძალიან გათამამდა გამარჯვებებით და აღარ ითვალისწინებდა ბიზანტიას დიდ ძალად და აქ უშვებს უდიდეს შეცდომას. ყველას გვახსოვს, რომ ჰერაკლე კეისარი მასზე არანაკლები სტრატეგოსი იყო და მოკავშირეთა მოძიება მას ასევე შეეძლო.

     ჰერაკლე კეისარმა გადაწყვიტა ხაზართა ხაკანთან გაერთიანებულიყო სასანიანთა სპარსეთის წინააღმდეგ, ისტორიის ეს მონაკვეთი საქართველოს ისტორიაშიც ისწავლება, რადგან ეს გავლენების განაწილების კიდევ ერთი სქემაა, რომელშიც საქართველოც მონაწილეობს. ჰერაკლემ გადაწყვიტა მთელი გონიერება და კავშირები მოეკრიბა, თუ ფარვიზმა ამით შეძლო საკუთარი მოქმედებების ლეგიტიმაცია, იგივე უნდა გაეკეთებინა ჰერაკლესაც. ხაზარებმა კავკასია გაიარეს და შეუერთდნენ ჰერაკლეს, რის შემდეგაც ერთად შეუტიეს სპარსეთს, განსაკუთრებით სისხლიმღვრელი და გადამწყვეტი ბრძოლა გაიმართა ნინევიის ნანგრევებთან, რომელიც არც თუ ისე შორს მდებარეობდა სპარსეთის დედაქალაქიდან, ქტესიფონიდან. სწორედ ამიტომ ფარვიზი ამაგრებს დედაქალაქს, თუმცა აღმოჩნდა, რომ ისეთივე შეცდომა ჰქონდა დაშვებული, როგორიც მამამისს, კერძოდ, მან ბრძანება გასცა, სიკვდილით დაესაჯათ შაჰრბარაზი, ეს ბრძანება ხელში ჩაუვარდა ჰერაკლეს, რომელმაც უკვე გადასცა ის დასასჯელს. ჰერაკლეს მოსალოდნელი შეტევის მაგივრად ხოსრომ მიიღო აჯანყება, ჰერაკლემ კი გადაწყვიტა დედაქალაქში შესვლა არ გაერისკა, უკან დაიხია და დაუტოვა სასანიანთა შთამომავალს განადგურებული სპარსეთი. ამ აჯანყების ჩახშობა შესაძლებელი იყო, მაგრამ მისი ავტორიტეტი ძალიან შესუსტდა. ჰერაკლემ აქ მას მისივე ხერხებით აჯობა და ამაში გამოიხატა ხოსროს საბოლოო პოლიტიკური დამარცხება.

     ხოსრო, რომელსაც საკუთარი გამარჯვებების გამო ეწოდა ფარვიზი, მმართველობის ბოლო წლებში უავტორიტეტო და უძალაუფლებო მმართველია, რომლითაც უკმაყოფილებას გამოთქვამს მოსახლეობის ყველა ნაწილი. ლეგენდადაა შემორჩენილი მისი სიყვარული შირინის, მისი ერთ-ერთ ცოლის, მიმართ და მას უნდოდა, რომ მის შემდეგ იმპერია ემართა მისგან შეძენილ შვილს და არა უფროს ვაჟს. სწორედ ამიტომ მას აუჯანყდა უფროსი ვაჟი, რომელიც კავად მეორის სახელით გახდება ცნობილი. აჯანყებულები შევიდნენ სასახლეში წინასწარ შედგენილი გეგმის მიხედვით და მალევე მოკლეს შაჰინშაჰი. საინტერესოა ის, რომ ამ დროს პოლიტიკური პოლუსი ინაცვლებს სპარსეთიდან არაბეთისკენ, რადგან ხოსრო ფარვიზის მმართველობის პერიოდი ზუსტად ემთხვევა მუჰამედის მოღვაწეობის, ხოლო მისი შექმნილი სახელმწიფო ოციოდე წელიწადში შეიწირავს სასანიანთა სპარსეთს.

    როგორც უკვე ვთქვი, ხოსრო ფარვიზი სპარსეთის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დაფასებული მმართველი იყო, საკმარისია ისიც გავითვალისწინოთ, რომ მისი მოღვაწეობით აღფრთოვანდებოდნენ განსხვავებულ ეპოქაში მცხოვრები ფირდოუსი და ნიზამი განჯევი. მისი როლი ამით განსაზღვრულია ლიტერატურაში, მაგრამ ბევრად უფრო უცნაურია მუსლიმ ავტორებთან მისი განდიდება მაშინ, როცა ვიცნობთ ისლამში ხოსროს როლს. მისი მოღვაწეობის წლები ემთხვევა მუჰამედისას და სავარაუდოა, რომ ერთმანეთთან შეხება მათ ექნებოდათ. ისლამის ლეგენდის თანახმად მუჰამედმა ელჩი (ასევე ცნობილია, რომ ამ ადამიანს შემდეგ ჰერაკლე კეისარი აწამებს) გაგზავნა ხოსროსთან, რომელმაც მას წერილი გადასცა, აქ საუბარი იყო რელიგიის შეცვლაზე, ცეცხლთაყვანისმცემლობის მიუღებლობაზე მუჰამედისთვის. ამავე გადმოცემის თანახმად, ხოსროს გააბრაზებს ის, რომ წერილში მუჰამედმა საკუთარი სახელი შაჰინშაჰის სახელის წინ დაწერა და ბრძანებას გასცემს, მიუყვანონ ის, თანაც წინასწარმეტყველს მოიხსენიებს მონად და წერილს ნაკუწებად ფლეთს. წარგზავნილი ელჩი ყველაფერს მოახსენებს მუჰამედს, რაზეც ეს უკანასკნელი ამბობს, რომ თუ ასეა საქმე, ალაჰმა უნდა გაანადგუროს მისი სამეფო. შესაძლოა ეს ლეგენდაა იმის მიზეზი, თუ რატომაა ნაკლებად განხილვადი ფარვიზი საკუთარ ბაბუასთან შედარებით, რადგან ის პირდაპირ უპირისპირდება ისლამს, რაც საკმაოდ მნიშვნელოვანი ფაქტორი იქნებოდა მის მიმართ სკეპტიკურად განწყობისთვის მთელ რეგიონში.

     ხოსრო ფარვიზი ერთ-ერთი უკანასკნელი შაჰინშაჰია, რომლის შესახებაც გვიყვება ფირდოუსის „შაჰნამე“, ამავდროულად, ის სასანიანთა უკანასკნელი დიდებული მმართველია, რომლის წარმატებებსა და დაპყრობებზეც შეგვიძლია ვისაუბროთ. შეიძლება ითქვას, რომ მან დემიურგის გზა გაიარა, რადგან მისი მოღვაწეობის დასაწყისი და დასასრული არარაობად შეიძლება ჩაითვალოს, ხოლო ის მომენტი, როცა კონსტანტინოპოლში შედის, ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი მოვლენაა სასანიანი მმართველების ისტორიაში. აღსანიშნავი ეს შაჰინშაჰი პირველ რიგში საკუთარი არაორდინალური ხერხების გამოა, რადგან ისინი სრულიად უჩვეულოა იმ დროის გლობალური პოლიტიკისთვის, მაგრამ საკმაოდ ეფექტური იყო. იმავე სფეროს უფრო ტრადიციული ხერხებით ჰერაკლე კეისარმა ის დაამარცხა, მან გამოიყენა ჯაშუშები, რომლებიც ომის წარმოებისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანნი არიან, ამას სუნ ძიც აღნიშნავს საკუთარ ტრაქტატში. ხოსრო ფარვიზის პოლიტიკური პიროვნების განადგურება აღმოჩნდა სასანიანთა დასასრულის დასაწყისიც, მისმა ვაჟმა მხოლოდ შვიდიოდე თვე მართა ქვეყანა, ფირდოუსი მის შესახებ ამბობს „იყო მეფე თუ არცა იყო, ვერც ვიტყვი ბოლოს…“. აქ გადმოცემული ხოსროსა და შირინის ამბის ბოლო სტრიქონებიც იმპერიის დასასრულს ჰგავს და, ჩემი აზრით, სწორი იქნება ეს ესეც ამ სიტყვეით დავასრულო:

„მუხანათია, რა დავმალო, წუთისოფელი,

ყველაფრისა და ყოველივეს დამამხობელი.

ვინც წუთისოფლის წეს-კანონებს შეიცნობს ესე,

მოიხსენიებს უგუნურად მის ადათ-წესებს…“





გამოყენებული წყაროები:

  1. ფირდოუსი, „შაჰნამე“:
    „ქესრას წერილი კეისრის ვაჟთან, ბრძოლა მასთანვე“
    „მეფე ხოსროვ ფარვიზი“;
    „ამბავი ხოსროვისა და შირინისა“.
  2. Parvaneh Pourshariati, “Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian–Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran“, (Published in 2008 by I.B.Tauris & Co Ltd ), p. 130-160
  3. დ. კაციტაძე, „ირანის ისტორია“, გამომცემლობა ჰოროსი, თბილისი 2009: გვ. 58-67

ისტორია

რატომ უნდა გვიყვარდეს თემურ ლენგი?

27 Jun , 2020  

ავტორი : თათა ცინცაძე

კითხვაზე „ვინ იყო თემურ ლენგი?“ ყველა ხალხი, ვისაც ისტორიულად მასთან შეხება ჰქონია, განსხვავებულად გიპასუხებთ. მათი პასუხები შეფასების ვრცელ პალიტრას შექმნის თავისი გრადაციებით, მაგრამ, ბუნებრივია, რომ ამ პალიტრას ექნება ორი რადიკალური წერტილი. ნეგატივის უკიდურესობა ამ შემთხვევაში საქართველოს ხელშია, რადგანაც ქართველების უმეტესობა აბსოლუტური  ზიზღით აღწერს ამ ისტორიულ ფიგურას. ეს გასაკვირი არცაა: 1386 წელს საქართველოში პირველად შემოიჭრა თემურ ლენგი. ამას მალევე მოჰყვა მეორე ლაშქრობა, 1393 წელს ტამერლანის სისასტიკე მესამედ გამოვცადეთ, საერთო ჯამში კი ზუსტად რვა დარბევის, გაოხრებისა და განადგურების მსხვერპლი გავხდით. თემურ-ლენგის ლაშქრობებს უაღრესად მძიმე შედეგები მოჰყვა. მუსლიმი მმართველის ერთ-ერთ მთავარ მიზანს, რა თქმა უნდა, წარმოადგენდა ქართველების გამუსლიმება, რასაც წინააღმდეგობა მოჰყვა ჩვენი მხრიდან. ამის გამო ის უმოწყალოდ ხოცავდა ქრისტიანებს, ტყვედ მიჰყავდა ისინი, კატასტროფულად ამცირებდა მოსახლეობას, ძარცვავდა, არბევდა და წვავდა ყველაფერს, სადაც კი გაივლიდა. არიგებდა ქართულ მიწებს თავის ერთგულ ქვეშევრდომებზე და შეუვალ ძალაუფლებას ანიჭებდა მათ. საინტერესოა, რომ აქედან განდევნილი მოსახლეობა, განსაკუთრებით კი ხელოსნები, ვაჭრები, ხელოვანები მას მიჰყავდა ცენტრალურ აზიაში, სადაც პარალელურად აღმშენებლობით საქმიანობას აწარმოებდა. ფაქტობრივად, ჩვენი „შავი ჭირი“ და  აზიის „რენესანსი“ ერთდროულად ხდებოდა. ამიტომაც, ერთ პირთან დაკავშირებული თითქმის ყველა ისტორია ერთმანეთისგან განსხვავებული და უნიკალურია მისი პიროვნების სურათის აღსადგენად.

მსოფლიოში არსებობენ სახელმწიფოები, რომელთაც უდავოდ ძალიან საინტერესო ისტორია დაგვიტოვეს გასახსენებლად თუ სასწავლად. მაგრამ მათი ეს ისტორია იქმნებოდა არამხოლოდ ეპოქათა და გარემოპირობათა ცვლილებით, არამედ ბუნებით ლიდერთა გადაწყვეტილებებით. პიროვნებებით, რომლებმაც დადებითად თუ უარყოფითად, მაგრამ მაინც დაგვამახსოვრეს თავი. ამ შემთხვევაში, ჩემი აზრით, ის თუ ვისთვის გმირი და ვისთვის მოღალატეა ისტორიული ფიგურა,  სრულად უმნიშვნელოა.  მონეტას ყოველთვის ორი მხარე აქვს, ამიტომ ხშირად ყველაზე მთავარი უბრალოდ მონეტის არსებობაა.

ამ მცირე სტატიაში მინდა სწორედ  ერთ-ერთ ასეთ ფენომენზე გესაუბროთ, რომელსაც ძალიან ვერ ვიტანთ ქართველები, რომელიც გაგიჟებით უყვართ რუს იმპერიალისტებს და რომელსაც უპირობოდ აღმერთებენ მონღოლური წარმოშობის ხალხები. ეს თემურ ლენგია, ანუ მონღოლების დავითი და თამარი.

 მანამ სანამ უშუალოდ ტამერლანზე საუბარს დავიწყებდეთ, აუცილებელია მოკლედ მიმოვიხილო ის ისტორიული ვითარება, რომელშიც დაიწყო მან მოღვაწეობა. მეთოთხმეტე საუკუნის შუა წლებიდან მონღოლური წარმომავლობის ტომები თანდათან სუსტდებიან და შეიძლება ითქვას, რომ სრულად დაშლის საფრთხის წინაშეც კი დგანან. ცენტრალურ აზრიაში საკმაოდ რთული პოლიტიკური ვითარება დგას, რადგანაც თითქმის ყველა სახელმწიფოში შიდა არეულობას აქვს ადგილი. ამ დროს პოლიტიკურ ასპარეზზე გამოდის თურქო-მონღოლური ფესვების მქონე დაბალი სოციალური ფენის წარმომადგენელი თემური, იგივე თემურ ლლენგი და იგივე ტამერლანი, რომელიც დროთა განმავლობაში დამპყრობლად ჩამოყალიბდა და სათავე დაუდო თემურიდების იმპერიას. ტამერლანის პოლიტიკური გააქტიურება უმტკივნეულოდ რომ არ ჩაივლიდა მსოფლიოსთვის ამას ალბათ მისი სახელიც ადასტურებს, თემური არაბული სიტყვაა და რკინას ნიშნავს, რაც ალბათ ყველაზე ზუსტად შეესაბამება მის პიროვნებას. საინტერესოა, რომ მის მოღვაწეობას თან ახლდა მუდმივი გაუგებრობა და დაპირისპირება, რაც, ჩემი აზრით, ისევ მისივე პიროვნული ბუნებიდან გამომდინარეობს. თემურ ლენგი ერთის მხრივ სასტიკი დამპყრობელი იყო. რომელიც თვალის დახამხამებაში ანგრევდა წლობით ნაშენებ ქალაქებსა თუ სხვა დასახლებულ პუნქტებს, თუმცა მეორეს მხრივ იგი იყო არქიტექტურის, ხელოვნებისა და კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ქომაგი და კონტრიბუტორი. ქართველებს რომ გვკითხოთ, ან ვინმე სხვა თემურის შემოსევებისგან სისხლგაშრობილ ერს, აუცილებლად იფიქრებთ, რომ ტამერლანი ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე უმოწყალო ლიდერია, რომელსაც სისხლისღვრის და ნგრევის მეტი არაფერი მოუტანია მსოფლიოსთვის, თუმცა თუ მასზე ცნობებს აზიურ წყაროებში მოიძიებთ, განსაკუთრებით მონღოლთა ისტორიაში, შეხვდებით ერთ ასეთ უცნაურ ფრაზას: ტამერლანის მმართველობის პერიოდი იწოდება თემურიდთა რენესანსად, ეს მეტაფორა კი უკვე ყველაფერს გეტყვით. ასეა თუ ისე, აშკარაა, რომ თემურ ლენგი ორმხრივად შეფასებადი პიროვნებაა, თუმცა სრულად რომ მოვიცილოთ თავიდან ეს სუბიექტური კატეგორიები და შეფასებები, ჩვენს თვალწინ ისტორიის ცარიელ ფურცლებზე აღმოჩნდება ძლიერი, ჭკვიანი, მიზანდასახული, გამჭრიახი, შორმჭვრეტელი ლიდერი და პოლიტიკოსი.

დავუბრუნდეთ ისევ ისტორიულ კონტექტს.  XIV-ე საუკუნის ბოლო და  XV საუკუნის დასაწყისი მონღოლთა აღმავლობის და აზიის დაცემის ხანად იქცა, როდესაც ერთმა კოჭლმა დამპყრობელმა გრიგალივით გადაუარა ირანს, რუსეთს, სირიას, მცირე აზიას, ინდოეთს და რაც ამ სიაში ვერ მოხვდა უბრალოდ იმიტომ, რომ თემურ-ლენგმა ნაადრევად დაასრულა სიცოცხლე.

ყველაფერ იმაზე დაყრნობით, რაზეც უკვე გესაუბრეთ, ალბათ ნათელია, რომ  თუ თქვენც ჩემსავით გიყვართ ისტორიის გამორჩეული პიროვნებები, თემურ-ლენგიც აუცილებლად უნდა იყოს თქვენს სიაში. მაგრამ თუ ამაში ჯერ კიდევ ვერ დარწმუნდით, მე შემოგთავაზებს მიზეზებს „მისი სიყვარულისთვის“ .

თემურ ლენგის მოღვაწეობის საწყისი ეტაპები

ერები რომ ქრებიან და იკარგებიან დადებითად ალბათ არავის მიგვაჩნია. შეიძლება ითქვას, რომ ასეთივე დაკარგვის და დაშლის პირას იყვნენ მონღოლური ტომები, როდესაც თემურმა მონღოლთა იმპერიის აღდგენა დაისახა მიზნად. ეს პირველ რიგში პოლიტიკური ნაბიჯია, რომელსაც საფუძვლად დაედო სრული და ზედმიწევნითი სისხლისმიერი/ნათესაური ლეგიტიმაცია. მას ჰქონდა გურგანის, იგივე სიძის წოდება, რომელიც მან ჩინგიზიდი უფლისწული ქალის ცოლად შერთვის შემდეგ მიიღო და საბოლოოდ მარბიელი ლაშქრის მეთაურიდან მონღოლთა მეთაურად იქცა. პრაგმატულად მოაზროვნე ადამიანთა უმეტესობისთვის მაკიაველის ფრაზა: მიზანი ამართლებს საშუალებას სრულად მისაღებია, მიზანდასახულობა კი ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია იმისა, რატომ უნდა მოგვწონდეს თემურ-ლენგი.

თემურის მოსვლამდე მონღოლეთი საკმაოდ დიდი შიდაპოლიტიკური აშლილობის წინაშე იდგა, ქვეყანაში არსებობდა ორი გზა, ორი მიმართულება, რომელთაგან ერთი უნდა აერჩია მომავალ მმართველს. თემურმა გადაწყვიტა, რომ მისი პოლიტიკის მთავარი მიზანი  ყოფილიყო ფეოდალური სისტემის მოწესრიგება და თვითნებობის აღკვეთა, რისკენ მიდრეკილებაც მასაც ჰქონდა ბუნებაში. იგი კარგად იცნობდა საკუთარ თავს და შესაბამისად ყველა დანარჩენს, ვისი მოთოკვაც სურდა. ამიტომ, ანარქიის წესრიგით შეცვლა რიგით მეორე მიზეზია იმისთვის, თუ რატომ უნდა მოგვწონდეს თემურ ლენგი.

თემურ ლენგის ძირითადი პოლიტიკური ნაბიჯები

მართალია, თემურ ლენგმა მხოლოდ უბედურება და განადგურება მოუტანა დაპყრობილ ქვეყნებს, მაგრამ მის მოღვაწეობას შუა აზიაში თან ახლდა მრავალმხრივი სამშენებლო სამუშაოები. მან კარგად გათვალა, რომ ქვეყნის ფეოდალური გაერთიანებითა და მტკიცე სახელმწიფოებრიობის შექმნით დაინტერესებული იყო საზოგადოების ყველა ძალა: ვაჭრები, ხელოსნები, გლეხები, სამღვდელოება და სხვა. რა თქმა უნდა, ყველას თავისი ინტერესი ჰქონდა, მაგრამ ანარქია და არეულობა ყველას ხელს უშლიდა.  ამიტომაც კრიტიკულ მომენტებში ტამერლანი გამოდის მშვიდობისა და სტაბილურობის შენარჩუნების ინიციატივით, რასაც, ბუნებრივია, რომ მხარს უჭერს როგორც დაპირისპირებული ჯგუფები, ისე მშვიდობიანი მოსახლეობა. თუმცა ამგვარი პოლიტიკური სვლების დროს თემური პირველ რიგში საკუთარ პოზიციებს იმყარებდა და მხოლოდ შემდეგ ფიქრობდა რეალურ სახელმწიფოებრივ მიზნებზე.

საინტერესოა, რომ თვითონ გაბატონებულ კლასსაც კი თავისი ინტერესები ჰქონდა თემურთან მიმართებაში, მათ უნდოდათ, რომ თემური გამოეყენებინათ გლეხთა აჯანყების ჩასახშობად, მაგრამ საბოლოოდ მიიღეს ის, რომ თემურ ლენგმა სრულიად ახლებური ფეოდალური სისტემა ჩამოაყალიბა და წესრიგთან ერთად საკუთარი ერთპიროვნული მმართველობაც მოიტანა.

ამ ერთპიროვნული მმართველობის დამყარება მარტივი არ ყოფილა და ესეც კიდევ ერთ მიზეზად უნდა მივიჩნიოთ იმისთვის, მინიმუმ რატომ უნდა ვაფასებდეთ თემურ ლენგს. შორსმჭვრეტელმა ლიდერმა თავიდანვე ძალიან კარგად გათვალა, რომ შუა აზიაში ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ არა იმდენად ხალხები, საკუთარი პირადი ინტერესებით, არამედ მეურნეობები, სამეურნეო კულტურები. დაპირისპირებულთა ერთ მხარეს იდგა მომთაბარეობა, ხოლო მეორე მხარეს მიწათმოქმედება. იმისათვის, რომ თემურ ლენგს უპრობლემოდ გაეგრძელებინა საკუთარი მიზნების განხორციელება, მან მოიფიქრა მომთაბარე ხალხის მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილების ახალი გზა: ეს იყო გაუთავებელი ომები, ძარცვა და მარბიელი ლაშქრობები. ანუ, ფაქტობრივად, თემურ ლენგი იბრძოდა ორ ფრონტზე ორი მიზნისთვის, ცენტრალურ აზიაში ძალაუფლებისთვის, ხოლო აზიის გარეთ რესურსებისთვის. საინტერესოა, ის რომ საკმაოდ ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე თემურ ლენგი საკმაოდ წარმატებულად ახერხებდა ამ ორის შეთავსებას.

თემურ ლენგის რეგიონალური და საერთაშორისო მიზნები

როდესაც მიზნებზე ვსაუბრობთ აუცილებელია აღვნიშნოთ მონღოლთა მეთაურის სურვილი, მისი ქვეყანა გამხდარიყო სავაჭრო გზის ნაწილი და რაც შეიძლება მეტი სარგებელი მიეღო მსოფლიოს სავაჭრო გზების კონტროლისგან. ამ ყველაფრის განსახორციელებლად იგი დაპყრობილ ტერიტორიებს ანაწილებდა თავის ერთგულ ქვეშევრდომებზე. მუშაობდა თუ არა ეს ტაქტიკა, სხვა საკითხია, მაგრამ ფაქტია, რომ თემურ ლენგი კარგად თვლიდა თავის ყველა ნაბიჯს და მხოლოდ ამის შემდეგ იღებდა გადაწყვეტილებას. შესაბამისად, უნდა ჩავთვალოთ რომ ტერიტორიის გადაცემამდე იგი „ერთგულების ტესტს“ უტარებდა ყველა დაქვემდებარებულს, რათა ხანგრძლივად შეენარჩუნებინა იმპერიის ერთიანობა და ძლიერება.

რამდენიც არ უნდა ვილაპარაკოთ თემურის სავაჭრო მიზნებზე, სავაჭრო გზების ისევ აზიის შუაგულში გადმოტანაზე და ასე შემდეგ, ვერ გავექცევით იმ გაურკვევლობას, რაც სოიურღალის ფენომენის შეცვლით დაგვიტოვა თემურ ლენგმა. ჩვენ ისტორიიდან ვიცით, რომ სოიურღალი ნიშნავს მიწის გადაცემას, მიწით შეწყალებას, მაგრამ არა ისეთი მასშტაბით, როგორც თემური აკეთებდა ამას. ის არიგებდა ოლქებს, რეგიონებს, მთელს ქვეყნებსაც კი.  მაგრამ საინტერესოა ის, რომ თემურ-ლენგი ვასლებს ურიგებდა დაპყრობილ ტერიტორიებს და არა შუა აზიას. ამის მიზეზი კი კიდევ ერთი საბაბია ჩვენთვის, მოგვწონდეს თემურ ლენგი. ისტორიის მკვლევართა ახსნით, იგი ცდილობდა, რომ ცენტრისკენ მომავალი ძალები მიემართა პერიფერიებისკენ და ამით უფრო მშვიდი მმართველობა შეექმნა საკუთარი თავისთვის. ეს იყო ერთგვარი სატყუარა, ყურადღების გადატანა, რომლითაც საბოლოოდ ყველა მხარე კმაყოფილი რჩებოდა.

თემურ ლენგის რელიგიური შეხედულებები და მისი პოლიტიკა სხვადასხვა აღმსარებლობისადმი

თემურ ლენგის მოქმედებებზე როდესაც ვსაუბრობთ, ჩემი აზრით, აუცილებლად უნდა შევეხოთ რელიგიის საკითხსაც, იმიტომ, რომ ყველგან, სადაც მიდიოდა დამპყრობელი, ორ კულტურასტან, ორ პოლიტიკურ ძალასთან ერთად ერთმანეთს უპირისპირდებოდა ორი რელიგიაც. იქ სადაც ირბეოდა ყველაფერი და იქ სადაც ნადგურდებოდა მიწები, რა თქმა უნდა, იცვლებოდა ხელისუფალიც და პირობითად ქრისტიანი ხელისუფალის ნაცვლად ადგილს იკავებდა მუსლიმი მიწისმფლობელი, ანუ ვრცელდებოდა მაჰმადიანობაც და იწყებოდა ე.წ. საღმრთო ომი გიაურთა ანუ ქრისტიან მიწისმფლობელთა წინააღმდეგ. საინტერესოა, რომ  ამ პოლიტიკას ძალიან აკურატულად და თანმიმდევრულად მიყვა ტამერლანი და შედეგიც შესაბამისი მიიღო.

ალბათ უცნაურად არ მოგეჩვენებათ ის ფაქტიც, რომ ეს ჩვენი მოსაწონი ლიდერი ძალიან კარგად მანიპულირებდა რელიგიით. იქ, სადაც შიიტების გავლენა მეტისმეტად სუსტი იყო, მაგალითად სირიაში, იგი მხარს უჭერდა შიიტებს, ხოლო ხორასნის სამეფოში, სადაც გავრცელებული იყო შიიზმი, თემური მფარველობდა სუნიტებს. დაჩაგრული რელიგიური მიმდინარეობის მხარდაჭერა ერთის მხრივ პერსონალური სიკეთე და ჰუმანიზმი იყო, ხოლო მეორეს მხრივ ძალიან ჭკვიანური პოლიტიკური ნაბიჯი.

  • ტამერლანის „სამეფო კარის თამაშები“

ორმაგი თამაშები რომ პოლიტიკის განუყოფელი ნაწილია ეს ყველამ ვიცით. ისიც ვიცით, რომ ორმაგი თამაშები მოდერნულობის პროდუქტი არ არის და უხსოვარი დროიდან იღებს სათავეს. ამ მხრივ გამონაკლისს არც თემურ-ლენგი წარმოადგენდა და მისი ისტორიიდან ჩემთვის ყველაზე საინტერესო მონაკვეთი აღმოჩნდა ირანის ფეოდალური სისტემის რღვევა, რომლის ერთ-ერთი მთავარი აქტორიც სწორედ ის იყო. კერძოდ, თემურ ლენგს ძალიან კარგი ურთიერთობა ჰქონდა ხორასნის მმართველებთან და ამ უკანასკნელთა კეთილგანწყობა საბოლოოდ იქამდე მიიყვანა, რომ მათმა ბოლო მეთაურმა ალი მუაიადმა თავისი ნებით გადასცა მიწები და ხელისუფლება თემურს. თემურმაც არ დააყოვნა და ირანელი ფეოდალების გავლენის შესამცირებლად სწორედ ხორასნის სარბადარები გამოიყენა. არადა გარკვეული დროით ადრე სწორედ ირანელი ფეოდალები დიდ იმედებს ამყარებდნენ თემურზე, რომელიც მათ სარბადარების წინააღმდეგ ეხმარებოდა.

უბედურება, რომელიც თემურ-ლენგის სახით დაატყდა თავს აზიას, მარტივად ამოსახსნელი არ ყოფილა. ზოგ მომენტში რთული იყო იმის მიხვედრაც კი, თუ ვის მხარეს იდგა თემური. იგი თანაბრად კარგად იყენებდა კლასობრივი და პოლიტიკური ხასიათის წინააღმდეგობებს. სანამ ირანში კლასობრივი უთანასწორობის პრობლემა იდგა, საზოგადოების ექსპლუატირებული ფენის მხარეს იდგა, ხოლო მაშინ როცა ეს პრობლემა თითქოს მოგვარდა, ბრძოლა მიწის მფლობელობისთვის დაიწყო და თემურმაც ის შესთავაზა ხალხს, რაც მას ყველაზე მეტად სჭირდებოდა, ანუ მიწა, მიწა და მიწა.

არ აქვს მნიშვნელობა ცბიერების, წინდახედულობის, ჭკუის, პირფერობის თუ რისი წყალობით იქცა უბრალო მომთაბარე ამხელა იმპერიის მმართველად, ფაქტია, რომ ეს  შემთხვევითობა არ ყოფილა და ჩემი აზრით, სწორედ ამის გამო თემურ-ლენგი სრულიად დამსახურებულად უნდა იკავებდეს ადგილს მსოფლიოს გამორჩეულ ისტორიულ ფიგურებს შორის და ჩვენც შესაბამისად, საკმაოდ ბევრი მიზეზი გვაქვს იმისთვის, რომ მოგვწონდეს ის, როგორც ლიდერი.

გამოყენებული მასალები:

  • CENTRAL ASIA UNDER TIMUR FROM 1370 TO THE EARLY FIFTEENTH CENTURY – K.Z Ashrafyan pg.325-346 – https://en.unesco.org/silkroad/sites/silkroad/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf
  • თემურ ლენგი – გააგრძელე საქართველოს ისტორია II,III,IV სერია
  • ვ. გაბაშვილი „ნარკვევები მახლობელი აღმოსავლეთის ისტორიიდან“ თბ.1957  გვ.215-225
  • Timur – The Greatest Conqueror? – https://www.youtube.com/watch?v=68jqNK5sZq8
  • Tamerlane / History of the Timurid Empire – https://www.youtube.com/watch?v=GYOgWwmwRkc
  • Timur / Biography, Conquests, Empire, Facts -https://www.britannica.com/biography/Timur

პოლიტიკა,ტერორიზმი

სამშვიდობო შეთანხმება თალიბანსა და შეერთებულ შტატებს შორის და მისგან მომავალი საფრთხეები

12 Jun , 2020  

ავტორი : დავით ბერაძე

პოლიტიკური ორგანიზაცია „თალიბანი“ გახლავთ ავღანეთში მოღვაწე ჯგუფი, რომელიც  საბჭოთა კავშირის მიერ ავღანეთის დატოვების შემდეგ, დიდი ხნის განმავლობაში მართავდა სახელმწიფოს. მათი ძირითადი იდეოლოგია მკვეთრად რადიკალისტურია და ემსახურება ისეთი კულტურული თუ რელიგიური ფასეულობების პატივისცემას, როგორიცაა შარიათის კანონები. „თალიბანი“ დადანაშაულებულია ტერორისტული ორგანიზაცია „ალ-კაიდასა“ და „ისლამური სახელმწიფოს“ მხარდაჭერასა და დახმარებაში. მთავარი ბრალდება, რომელიც „თალიბანის“ წინააღმდეგ არის მიმართული გახლავთ 2001 წლის 11 სექტემბერს „ალ-კაიდას“ მებრძოლებისათვის ტერაქტის განხორციელებაში ხელშეწყობა. „თალიბანი“ ასევე დადანაშაულებულია ტერორისტული დაჯგუფებების წევრებისათვის სამწვრთენო დახმარებასა და აღჭურვილობის მოპოვებაში. ამერიკის შეერთებული შტატების მიერ ავღანეთში ინტერვენციის შემდეგ 147 მილიარდი დოლარი დაიხარჯა ავღანეთის სახელმწიფოში მშვიდობის დამყარებისა და დემოკრატიზაციის პროცესისათვის ხელშეწყობაში. თანხის მნიშვნელოვანი ნაწილი მოხმარდა ავღანეთის შეიარაღებული ძალების გადამზადებასა და სამხედრო აღჭურვილობის გაუმჯობესებას. 2001 წლის შემდეგ, პოლიტიკური ორგანიზაცია „თალიბანის“ გავლენამ და ტერიტორიულმა იურისდიქციამ ამჟამად ყველაზე მაღალ წერტილს მიაღწია. იმისდა მიუხედავად, რომ თითქმის 2 ათწლეულის განმავლობაში ამ სახელმწიფოში მშვიდობის დამყარებას ემსხვერპლა ათასობით კოალიციური ჯარების სამხედროებისა და ათი ათასობით მშვიდობიანი მოქალაქის სიცოცხლე. ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა 2010 წლის შემდეგ ამ წლის პირველ კვარტალში ყველაზე მეტი სარაკეტო თავდასხმა განახორციელა ავღანეთის 27 პროვინციაზე, რასაც კიდევ დამატებით 785 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა. გახშირებული სარაკეტო თავდასხმებისდა მიუხედავად მშვიდობის დამყარების საკითხში წინსვლა არ შეინიშნება, თუმცა ამ პროცესს ეწირება მშვიდობიანი მოსახლეობა, ამიტომ საჭიროა პრობლემის მშვიდობიანი მოგვარება. ყველა ზემოთ აღნიშნული ფაქტის გათვალისწინებით „თალიბანი“ წარმოადგენს პოლიტიკურ ძალას, რომელსაც საკმაოდ დიდი გავლენა აქვს ავღანეთის პოლიტიკურ ცხოვრებაში და რომელსაც შეუძლია საკუთარი გავლენის სფეროების გათვალისწინებით იმოქმედოს თავისუფლად.

პრობლემა

მოხმობილი ფაქტების გათვალისწინებით ამერიკის შეერთებული შტატების მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ხელი მოაწეროს პოლიტიკურ ორგანიზაცია „თალიბანთან“ სამშვიდობო შეთანხმებას შეიძლება იყოს რისკების შემცველი. პირველ რიგში გასათვალისწინებელია ის ფაქტორი, რომ ამერიკის შეერთებული შტატები თამაშობს ერთგვარი შუამავალის როლს ავღანეთის აღიარებულ მთავარობასა და პოლიტიკურ ორგანიზაცია „თალიბანს“ შორის, შესაბამისად ეს სამივე მხარეს აძლევს მკაფიო ლავირების საშუალებას. აშშ-სა და თალიბანს შორის გაფორმებულია შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ, ხოლო აშშ-სა და ავღანეთის მთავრობას შორის დადებულია ხელშეკრულება თანამშრომლობის შესახებ.  შეთანხმების მიხედვით მხარეებს 10 მარტისათვის უნდა შეედგინათ ინტრა-ავღანური ჯგუფი, რომლის მთავარი მოვალეობაც იქნებოდა ყველა იმ საკითხის ირგვლივ მსჯელობა, რომელიც აინტერესებთ თავის მხრივ „თალიბანსა“ და ავღანეთის მთავრობას. ეს ჯგუფი არც ათი მარტის მოცემულობით და არც დღევანდელი მოცემულობით არ შექმნილა, რასაც რასაკვირველია საკუთარი მიზეზები აქვს. ყველაზე დიდი მიზეზი ამჟამად არსებული ვითარებაა პანდემიის სახით, თუმცა ვინაიდან ეს უკანასკნელი პოლიტიკურ საკითხს ნაკლებად წარმაოდგენს, ვფიქრობ, უმჯობესი იქნება თუკი ყურადღებას გავამახვილებთ დანარჩენ მნიშვნელოვან ასპექტებზე.

პირველ და ერთ-ერთ ყველაზე მთავარ პრობლემად შეგვიძლია გამოვყოთ „თალიბანის“ მიერ ჩადენილი გადაცდომები, რომლებიც აშკარად ეწინააღმდეგებიან მათსა და ამერიკის შეერთებულ შტატებს შორის დადებულ შეთანხმებას. მხედველობაში მაქვს რამდენიმე ერთეული ფაქტი იმისა, რომ შეთანხმების მიუხედავად, რომლის მიხედვითაც 29 თებერვლის შემდეგ თალიბანს უნდა შეეწყვიტა ყველანაირი სამხედრო საქმიანობა მანამ სანამ ინტრა-ავღანური ჯგუფი არ ჩამოყალიბდებოდა, მათ შეთანხმების ეს პუნქტი დაარღვიეს და იერიში მიიტანეს ავღანურ სამხედრო ძალებზე. შეთანხმებაში კი მკაფიოდ წერია, რომ ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება ეხება არა მხოლოდ „თალიბანსა“ და აშშ-ს შორის მიმდინარე სამხედრო დაპირისპირებებს, არამედ ყველანაირ სახმედრო ესკალაციას. აღნიშნული პუნქტის დარღვევის კიდევ ერთი, შედარებით უფრო მკაფიო შემთხვევა მოხდა 3 მაისსაც, როდესაც „თალიბანმა“ პასუხისმგებლობა აიღო ავღანეთის ძალების ბაზებზე თავდასხმაზე, რასაც 7 ავღანელი სამხედროს სიცოცხლე შეეწირა. ასევე, ავღანეთის მთავრობის მონაცემებით ტერაქტები კიდევ უფრო მეტად გაიზარდა აშშ-სა და „თალიბანს“ შორის დადებული შეთანხმების შემდეგ და მათ გამო ყოველდღიურად საშუალოდ 25-40 ავღანელი თავდაცვის თანამშრომელი იღუპებოდა აპრილის თვეში. შესაბამისად, სახეზე გვაქვს მოცემულობა, როდესაც შეთანხმების ყველაზე მთავარი პუნტქი დარღვეულია.

მეორე მნიშვნელოვანი საკითხი, რაც ასევე პრობლემურია აღნიშნულ შეთანხმებაში, ეს გახლავთ ტყვეების გაცვლის საკითხი, რომელიც ასევე შეთანხმებითაა მკაცრად და საკმაოდ ზუსტად გაწერილი. მიუხედავად იმისა, რომ ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა შეთანხმებით გათვალისწინებული სამხედრო კონტიგენტის გეგმიური შემცირება დროულად დაიწყო და ამით პირველი ნაბიჯი გადადგა შეთანხმების შესრულებისაკენ, თავის მხრივ „თალიბანი“ და მეორე მხრივ ავღანეთის მთავრობა ვერ თანხმდება ტყვეების გაცვლის საკითხზე. აქ აშკარად იკვეთება უკვე ავღანეთის მთავრობის ბრალეულობაც, ვინაიდან შეთანხმებით გათვალისწინებული გახლდათ 5000 თალიბანის ტყვის გათავისუფლება ინტრა-ავღანური მოლაპარაკებების დაწყებამდე, თუმცა ავღანეთის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა მხოლოდ 1500 ტყვის გათავისუფლებას და ყოველ მომდევნო  ორ კვირაში დამატებით 500 ტყვის გათავისუფლებას იმ შემთხვევაში, თუკი „თალიბანი“ ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებას არ დაარღვევდა. ამან, რასაკვირველია, „თალიბანში“ გამოიწვია უკმაყოფილება, ვინაიდან ისინი მოითხოვნდნენ შეთანხმებით გათვალისწინებული რიცხვების ქმედებებში განხორციელებას. აქ უკვე აშკარად გამოიკვეთა, რომ არა მხოლოდ „თალიბანი“, არამედ ავღანეთის მთავრობაც ხელს უშლის შეთანხმებების წარმატებით განხორციელებას.

მნიშვნელოვანი საკითხია ის პოლიტიკური კრიზისიც, რომელშიც ავღანეთი ამ ისტორიულად მნიშვნელოვანი მოვლენის დროს იმყოფება. მხედველობაში მაქვს ავღანეთის საპრეზიდენტო არჩევნები. ეს კიდევ ერთი პოტენციური ბარიერია ინტრა-ავღანური მოლაპარაკებების დაწყებისა. პრეზიდენტმა ღანიმ გაიმარჯვა ავღანეთის საპრეზიდენტო არჩევნებში 2020 წლის 18 თებერვალს და ამ პოზიციაზე ჩაანაცვლა ყოფილი პრეზიდენტი აბდულა აბდულა. თუმცა ეს პროცესები ასე მარტივად არ წარმართულა. აბდულა აბდულა მიიჩნევდა, რომ პრეზიდენტი ღანი გაყალბებული არჩევნების გზით მოვიდა სახელმწიფო სათავეში, შესაბამისად იგი თავს დამარცხებულად არ ცნობდა და ღანის გაპრეზიდენტებას არ აღიარებდა. ამის გამო კი მივიღეთ საკმაოდ უცნაური მოცემულობა, როდესაც ავღანეთის ორმა პრეზიდენტმა, ყოფილმა და ახლადარჩეულმა, დედაქალაქის ორ სხვადასხვა ნაწილში ერთდროულად ჩაატარეს ინაოგურაციის ცერემონია. რასაკვირველია, აშშ-სთვის ეს ყველაფერი მიუღებელი გახლდათ, ამიტომ ეს საკითხი ორივესთან ცალ-ცალკე და შემდეგ ერთიანად განიხილა მაიკ პომპეომ საკუთარი ვიზიტის დროს ავღანეთში. თუმცა, აღნიშნულმა გასაუბრებამ შედეგი არ გამოიღო მანამ, სანამ ამერიკის შეერთებული შტატების სახელით მაიკ პომპეომ არ განაცხადა, რომ ისინი აპირებენ ავღანეთს შეუმცირონ ფულადი დახმარება 2 მილიარდი ამერიკული დოლარის სახით და ამ გადაწყვეტილებას გადახედავენ თუკი პოლიტიკური პროცესები შეიცვლებოდა ავღანეთში. შედეგად, მალევე ავღანეთის მოქმედი პრეზიდენტმა ღანიმ და ყოფილმა პრეზიდენტმა აბდულა აბდულამ შეთანხმებას მიაღწიეს.

პრობლემებზე საუბრისას, ვფიქრობ, მნიშვნელოვანია ვახსენოთ ავღანეთის მთავრობასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებს შორის დადებული თანამშრომლობის შეთანხმების ის 3 პუნქტი, რომლებიც კლასიფიცირებულია. აღნიშნული პუნქტების არსებობის შესახებ წვდომას შეძლებენ ამერიკელი კონგრესმენები და სენატორები მაშინ, როდესაც აღნიშნული საკითხის აქტუალობა დადგება ამერიკულ საკანონდმებლო ორგანოში. 3 კლასიფიცირებული პუნქტი იძლევა საშუალებას, რათა შეიქმნას კიდევ უფრო მეტი შეთქმულების თეორია, რაც ასევე დაეჭვების საფუძველს აძლევს თავის მხრივ „თალიბანსაც“.

ყველა ზემოთ აღნიშნული პრობლემის მოგვარების პერსპექტივისდა მიუხედავად „თალიბანი“ უარს აცხადებს ჩაერთოს ინტრა-ავღანური ჯგუფის შექმნის პროცესში და აგრძელებს თავდასხმას ავღანური სამხედრო ძალების შენაერთებზე, რაც მათსა და აშშ-ს შორის დადებული ხელშეკრულების აშკარა დარღვევაა.

კონტექსტი

ისტორიული შეთანხმებისა და მისით გამოწვეული პრობლემების შესახებ საუბრისას აუცილებელია გავითვალისწინოთ კონტექსტიც. შეთანხმება თავისი მნიშვნელობით ნამდვილად ისტორიული და უპრეცედენტოა, ვინაიდან ამერიკის შეერთებული შტატები მიდის საკმაოდ მნიშვნელოვან დათმობაზე იმისათვის, რათა ავღანეთს მისცეს შესაძლებლობა განვითარდეს დამოუკიდებლად. მან უკვე საკმარისზე მეტი ინვესტიცია ჩადო 147 მილიარდი ამერიკული დოლარის სახით ავღანეთში დემოკრატიული ინსტიტუტების განსავითარებლად, ახლა კი ჯერი ავღანელ პოლიტიკოსებსა და ხალხზეა. როგორც უკვე ვახსენე „თალიბანი“ მთავარ პოლიტიკურ ძალას წარმოადგენდა ისტორიის განმავლობაშიც ავღანეთის სახელმწიფოში. მის დამსახურებად შეიძლება ჩაითვალოს საბჭოთა კავშირის წარუმატებელი მცდელობა მოეხდინა ავღანეთის ინტერვენცია. თუმცა, პოლიტიკური ორგანიზაციიდან იგი ტერორისტული ორგანიზაციების ერთ-ერთ მთავარ დამხმარე ფაქტორად გადაიზარდა და დაიწყო მათი დაფინანსება და სხვა სახის დახმარება. ამასთანავე, მათ სახელმწიფო სათავეში ყოფნისას მნიშვნელოვნად შეაფერხეს ქვეყნის განვითარება ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით. იქიდან გამომდინარე, რომ „თალიბანი“ რადიკალური მსოფლმხედველობის გამტარებელი ორგანიზაციაა, მათ დაიწყეს ავღანეთში შარიათის კანონების დანერგვა და მას „რეფორმაც“ კი უწოდეს. შარიათის კანონებმა კი თავის მხრივ, მნიშვნელოვნად შეარყია ქალთა უფლებები, ვინაიდან ავღანეთში დაიწყო ქალების აშკარა დისკრიმინაცია სხვადასხვა ასპექტში. ავღანეთში გაიხსნა ქალთა ცალკე სასწავლებლები, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში მათ არ შეეძლოთ მამაკაცებთან ერთად თავშეყრა, ასევე არ შეეძლოთ მარტო გადაადგილება და ყველაზე მთავარი, მათ ჩამოართვეს ხმის მიცემის უფლება. ეს უკანასკნელი იმდენად მნიშვნელოვანი და კომპლექსური საკითხი გახლდათ, რომ ამერიკულ დემოკრატიას ავღანეთის ინტერვენციის შემდეგ 20 წელი დასჭირდა, რათა ქალებისათვის ხმის მიცემის უფლება დაებრუნებინა. ზემოთ აღნიშნული საპრეზიდენტო არჩევნები კი გახლდათ პირველი ათეულობით წლის შემდეგ, სადაც ქალებს შეეძლოთ საკუთარი მოქალაქეობრივი უფლებების განხორციელება. „თალიბანი“ არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ შიდაპოლიტიკური ვითარების განსაზღვრით, არამედ როგორც უკვე ვახსენე იგი ტერორისტულ ორგანიზაციებსაც უწევდა დახმარებას, რომლებიც სახელმწიფოს საზღვრების გარეთ მოქმედებდნენ. ძალიან ბევრი ფაქტი არსებობს იმისა, რომ 2001 წლის საზარელი ტერორისტული აქტის განხორციელებაში, რომელზეც პასუხისმგებლობას იღებდა ტერორისტული ორგანიზაცია „ალ-კაიდა“ და მისი ლიდერი ოსამა ბინ ლადენი დიდი წვლილი მიუძღვის „თალიბანსაც“. აღნიშნულ ტერორისტულ აქტს 3000 ამერიკელის სიცოცხლე შეეწირა, რაშიც მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა „თალიბანი“. ვფიქრობ, საინტერესოა თავად მოსახლეობის განწყობაც, რომელიც აშკარაა, რომ დაიღალა რადიკალური მისწრაფებების მმართველობებისაგან და სიმშვიდის წყურვილი ამოძრავებთ. აშშ-სა და „თალიბანს“ შორის დადებული შეთანხმების შესახებ ავღანეთში ჩატარდა გამოკითხვა, სადაც 89 პროცენტი მხარს უჭერდა თავად ამ შეთანხმებას და მის მიზანს, მაგრამ არა ”თალიბანს“. ეს ყველაფერი კი ჩვენ გვაძლევს იმის თქმის საშუალებას, რომ ხალხი დაიღალა მუდმივ შიშში ცხოვრებით და მათ მშვიდობის მიღწევა ყველაზე მეტად სურთ. თუმცა, მშვიდობის მიღწევისაკენ მიმავალი ნაბიჯები უნდა იყოს მაქსიმალურად ფრთხილი, რათა არ გამოიწვიოს საპირისპირო შედეგი, რომელიც წყალში ჩაყრის ათეულობით მილიარდ ინვესტიციასა და ათასობით ადამიანის შეწირულ სიცოცხლეს. სწორედ ამიტომ ეძახიან ავღანეთს „იმპერიების სასაფლაოს“.

რეკომენდაციები

  1. პირველ რიგში, ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობამ უნდა გამოიჩინოს მეტი სიფრთხილე და წინდახედულობა. პოლიტიკური ორგანიზაციის ნდობა, რომელიც გამოირჩევა საკუთარი ბნელი და სისხლიანი წარსულით, იძლევა სულ მცირე იმის ფიქრის საშუალებას, რომ საჭიროა უფრო მეტი საგარანტიო ნორმების არსებობა. ამისათვის, ვფიქრობ „თალიბანს“ არ უნდა ეპატიოს ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებიდან ნებისმიერი სახის გადახვევა და შეთანხმების შეუსრულებლობის ან დარღვევის პირველივე ფაქტზე უნდა მომხდარიყო შესაბამისი რეაგირება. ვფიქრობ, საჭიროა ავღანეთში შეიქმნას გაეროს ეგიდით მოქმედი ჯგუფი, რომელიც დააკვირდება „თალიბანის“ პოლიტიკურ საქმიანობას და მკაცრად გააკონტროლებს მას. ეს დაეხმარება ამერიკის შეერთებულ შტატებს, ავღანეთის მთავრობასა და მთელ დანარჩენ მსოფლიოს, რათა დროულად მიიღოს ინფორმაცია სავარაუდო გადაცდომების შესახებ. ხოლო ისეთ საქმეში, როგორიც ტერორიზმი და მისგან მომავალი საფრთხეა, დროის მოგებამ შესაძლოა ათასობით ადამიანის სიცოცხლე გადაარჩინოს. აღნიშნული ჯგუფი, რომელიც იმოქმედებს, თუნდაც გაეროს ან ეუთოს სახელით, ანგარიშებს უნდა აწვდიდნენ უმაღლეს თანამდებობის პირებს ყოველი ორი კვირის განმავლობაში, რათა დასავლურ სახელმწიფოთა მთავრობებს ჰქონდეთ საკმარისი დრო და რესურსი საკუთარი პოლიტიკის უკეთ დასაგეგმად. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ აღნიშნული ჯგუფის მთავარი მოვალეობა არ იქნება მხოლოდ „თალიბანის“ საქმიანობის გაკონტროლება, რომელიც თავის მხრივ აიღებს ვალდებულებას გამჭვირვალობაზე, არამედ ისინი გააკონტროლებენ ავღანეთის მთავრობასაც შესაძლო გადაცდომების თავიდან ასარიდებლად.
  2. იმისათვის, რათა მოლაპარაკებები არ ჩაიშალოს და შეთანხმება უკვე შემდეგ ეტაპზე გადავიდეს, რასაც ინტრა-ავღანური ჯგუფის შექმნა ჰქვია, საჭიროა ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა მკაფიო და მკაცრი გაფრთხილება მისცეს „თალიბანს“ სამუშაო ჯგუფის შექმნაზე თანხმობის განცხადებასთან დაკავშირებით. შესაძლოა „თალიბანი“ ცდილობდეს დროის მოგებას ამ გზით, შესაბამისად, ეს ფაქტორი უნდა გავითვალისწინოთ და უნდა ვაიძულოთ ისინი მიუსხდნენ მოლაპარაკებების მაგიდას. პირველ რიგში ეს უნდა მოხდეს სწორედ იმ ხელშეკრულებაზე დაყრდნობით, რომელიც დაიდო ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და „თალიბანს“ შორის და რომელიც ავალდებულებდა პოლიტიკურ ორგანიზაციას 10 მარტისათვის ინტრა-ავღანური ჯგუფის შექმნაში მონაწილეობის მიღებას. ხელშეკრულებით გამოწვეული ვალდებულება უნდა იყოს პირველი ნაბიჯი, რაც მათ მიმართ გადაიდგმება. თუმცა, გასათვალისწინებელია ნდობის ფაქტორიც, რომლითაც, რასაკვირველია, არ სარგებელობს „თალიბანი“ და შესაბამისად, არ უნდა გვქონდეს იმის ილუზია, რომ ხელშეკრულებით ნაკისრ ვალდებულებებს ისინი ზედმიწევნით შეასრულებენ. შესაბამისად, უნდა გამოიძებნოს სხვა გზაც მათ დასავალდებულებლად, რაც ჩემი აზრით შეიძლება იყოს, განმეორებითი სამხედრო ინტერვენციის მუქარა ან ამერიკის შეერთებული შტატების კონტიგენტის გაზრდა ანუ გაწვეული სამხედროების უკან დაბრუნება. პირველ რიგში აღნიშნული ქმედებები არ უნდა გავიგოთ, როგორც საერთაშორისო სამართლის დარღვევა, ვინაიდან შეერთებული შტატების მხრიდან ამგვარი ქმედება „თალიბანის“ მიერ შეთანხმების დარღვევაზე  პროპორციული საპასუხო ზომა იქნება .
  3. ვფიქრობ, ზემოთ აღნიშნული პრობლემების მოსაგვარებლად საკმაოდ ეფექტური ნაბიჯი იქნება ოფიციალურ ისლამაბდთან ურთიერთობის გაღრმავება და მათი დახმარებით ავღანეთის ტერიტორიების ქსელური კონტროლი. პაკისტანში დამატებით რამდენიმე ამერიკული ბაზის გახსნა მნიშვნელოვანი სამხედრო დახმარება იქნებოდა შეერთებული შტატებისათვის. ეს ერთი მხრივ გაზრდიდა აშშ-ს თავდაცვით პოტენციალს, რაც მას დაეხმარებოდა საფრთხეების პრევენციაში და მეორე მხრივ ითამაშებდა საკმაოდ ეფექტურ როლს თალიბების გაფრთხილების ასპექტში. რასაკვირველია, ყოველი შეთანხმების შესრულებისაკენ უფრო მეტი მოტივაცია გაგაჩნია, როდესაც შენკენ საზენიტო დანადგარებია მომართული. ვფიქრობ, აღნიშნული საკითხი არ უნდა წარმოადგენდეს განსაკუთრებით სირთულეს, ვინაიდან ამერიკის შეერთებულ შტატებს უკვე რამდენიმე ბაზა აქვს პაკისტანში, შესაბამისად ეს წინადადება შესაძლოა მომგებიანად ჟღერდეს თავად პაკისტანისთვისაც.
  4. პოლიტიკური კრიზისის აღმოსაფხვრელად, ჩემი აზრით კარგი იქნება თუ ავღანეთის მთავრობას შევახსენებთ იმ ფულადი დახმარების შესახებ, რომელსაც მათი სახელმწიფო იღებს ყოველწლიურად. ვფიქრობ, საუბრის დაწყება იმაზე, რომ ფულადი დახმარების შემცირება ან სულაც მოხსნა განიხილება შეერთებული შტატების სენატში ეფექტურ გამაფრთხილებელ როლს ითამაშებს. მაიკ პომპეოს განცხადებაც სწორედ ამ მიზანს ემსახურებოდა, თუმცა როგორც კი ეს საკითხი აქტუალური აღარ არის, მაშინვე განახლდა ყოფილი პრეზიდენტის მისწრაფებები თანამდებობის დაბრუნების მოტივით. სწორედ ამიტომ, ვფიქრობ, საჭიროა საკითხის თავიდან აქტუალიზაცია, რაც ყველას შეახსენებს იმას, რომ ამ გზიდან გადახვევა უპირველეს ყოვლისა დამაზიანებელი იქნება თავად საკუთარი სახელმწიფოსათვის. ამას გარდა, ვფიქრობ შესაძლოა გაკეთდეს რამდენიმე ხარისხიანი სატელევიზიო რგოლი, რომელიც ჩაეშვება ავღანურ მასობრივ მედიის საშუალებებში, რითიც მოსახლეობას კიდევ ერთხელ შევახსენებთ იმ ფულადი ინვესტიციის შესახებ, რომელიც აქ 2001 წლის შემდეგ განხორციელდა. ამ მხრივ, ჩემი აზრით, მომგებიანი ნაბიჯი იქნება ქალთა საარჩევნო უფლებაზე აპელირება, რისი დაკარგვაც ნაკლებად სავარაუდოა, რომ რომელიმე მათგანს სურდეს. შესაბამისად, თუკი ხალხში იქნება საკმარისი სურვილი და განწყობა იმისა, რომ პოლიტიკური სიტუაცია დარეგულირდეს, ეს ასეც მოხდება.
  5. იმისათვის, რათა ყველა პოტენციური ტერორისტი ან ტერორიზმის ხელშემწყობი ადამიანის ინდეტიფიცირება და დროულად ლოკალიზება მოვახდინოთ, ვფიქრობ, საჭირო ნაბიჯი იქნება თუ „თალიბანს“ დავავალდებულებთ მის ორგანიზაციაში შემავალი ყოველი პირის მაიდენტიფიცირებელი მასალების მოწოდებას. ამის ხარჯზე შეიქმნება ბაზა, რომელშიც აღრიცხულნი იქნებიან წარსულში ტერორიზმის დახმარებაში ეჭვმიტანილი ან პოტენციური საფრთხის შემცველი პირები საკუთარი ოჯახებითა და ახლო კავშირებით, რაც ერთგვარი კონტროლის მექანიზმი იქნება შეერთებული შტატებისათვის. ასევე ეს ნაბიჯი გამაფრთხილებელი ნიშანი იქნება თავად ორგანიზაციის წევრებისათვი, რათა ისინი დაფიქრდნენ საკუთარი და ოჯახის წევრების ცხოვრებაზე, მანამ სანამ მოისურვებენ შეთანხმების დარღვევას და ამ გზით ტერორიზმის ხელშეწყობას.
  6. საერთაშორისო და შიდა ტერორიზმის პრევენციისათვის, ვფიქრობ, საჭირო ზომები იქნება საზღვრების კონტროლის გამკაცრება. შეერთებული შტატების მთავრობამ ავღანეთის ხელისუფლებასთან მჭიდრო თანამშრომლობით უნდა გაამკაცროს იარაღის საზღვრებზე შეტანა-გატანის კონტროლი და ამ მხრივ უნდა აღმოფხვრას კორუფცია. ეს ერთი მხრივ გარეშე მტრებს გაურთულებს საქმეს სამხედრო დახმარება გაუწიონ ქვეყნის შიდა ტერიტორიაზე მოქმედ ტერიროსტულ ორგანიზაციებს „ალ-კაიდასა“ და „ისლამური სახალიფო“ სახით, ხოლო მეორე მხრივ შეაფერხებს იარაღის საზღვრის გარეთ გატანას საერთაშორისო ტერორიზმის მხარდასაჭერად. ასევე, მნიშვნელოვანია „თალიბანისა“ და მისი მხარდაჭერილი ტერორისტული ორგანიზაციების კუთვნილი ბაზების დემილიტარიზაცია, ყოველი საბრძოლო დანადგარის აღრიცხვა და კონფისკაცია. თუკი ეს ფაქტორი საკმარისად მკაცრად გაკონტროლდება ჩვენ შევძლებთ მივიღოთ შედარებით უკეთესი სურათი. ეს არ გულიხსმობს იმას, რომ იარაღით ვაჭრობა და მისი გადინება-შემოდინება სრულიად აღიკვეთება, ვინაიდან ეს შეუძლებელია, თუმცა, ვფიქრობ საკმაოდ დიდ პრობლემებს შეუქმნის ყველას ვისაც შეთანხმებების უგულებელყოფა მოესურვებათ.
  7. და ბოლოს, ვფიქრობ უკეთესი იქნება, თუკი შეერთებული შტატები ავღანეთის მთავრობას დაავალდებულებს შეიქმნას სპეციალური სოციალური პროგრამა, რომელიც „თალიბანის“ წევრებს რესოციალიზაციის პროცესს გაუმარტივებს. რასაკვირველია, მათთვის არ იქნება მარტივი სოციალურ ცხოვრებასა და საზოგადოებაში დაბრუნება, სწორედ ამიტომ, მათზე უნდა იზრუნოს სახელმწიფომ, რაც თავის მხრივ ხელს შეუწყობს რეციდივის რაოდენობის შემცირებასაც და ამავდროულად წაახალისებს ორგანიზაციის სხვა წევრებს სამოქალაქო პასუხისმგებლობის აღებისაკენ.

ბიბლიოგრაფია

ისტორია,კულტურა,რელიგია

წმინდა ქალაქი სამი რელიგიისათვის

3 Jun , 2020  

ავტორი : ნიკოლოზ თექთურმანიძე


   მსოფლიოს სამი უდიდესი რელიგია – იუდაიზმი, ქრისტიანობა და ისლამი – საკუთარ წმინდა ქალაქად იერუსალიმს მიიჩნევს, რომელთანაც თითოეულს ისტორიულად აკავშირებს წმინდა ადგილები: ებრაელებისთვის ეს არის გოდების კედელი და თავად იერუსალიმი, ქრისტიანებისათვის ვია-დოლოროსა დ აღდგომის ტაძარი, ხოლო მუსლიმებისთვის – ალ-აკსას მეჩეთი. მანამ სანამ  მთავარ საკითხზე გადავიდოდეთ, აღნიშვნის ღირსია ის ინფორმაცია, რომელსაც ზემოთ მითითებულ სამ რელიგიაში იერუსალიმამდე მივყავართ. ესაა წმინდა ადგილები. იუდეველებისთვის წმინდაა მთელი ისრაელი, რომელიც, თორას მიხედვით, მათივე ღმერთმა აღუთქვა. განსაკუთრებით წმინდაა მათთვის ტაძრის მთა (ჰარ ჰა-ბაითი) და მისი დასავლეთ კედელი (კოტელ ჰა-მაარავი). გარდა ამისა, ებრაელები თაყვანს სცემენ პატრიარქთა სამარეს (აბრაჰამის, იცხაკისა და იაკობის საფლავებს); მატრიარქ რახელის საფლავს – ქალაქ ბეთლემის ახლოს; იერუსალიმში კი, სიონის მთაზე მდებარე საფლავს, რომელსაც მეფე დავითს მიაწერენ. ისინი პატივს მიაგებენ შუა საუკუნეების რამდენიმე რელიგიური მოღვაწის საფლავსაც. ქრისტიანებისათვის წმინდა მიწაა პალესტინა/ისრაელი, რადგან იესო ქრისტე სწორედ აქ მოღვაწეობდა. ამ ტერიტორიაზე მდებარე 100-მდე ადგილი ქრისტიანებისათვის განსაკუთრებით წმინდად ითვლება, მათ შორის: იერუსალიმი, ბეთლემი, ნაზარეთი, ქალაქი კანა, თაბორის მთა, გალილეის ტბის ირგვლივ არსებული მიდამოები, მდინარე იორდანე და სხვ. რელიგიური დატვირთვა აქვს ქრისტიანობასთან დაკავშირებულ ახლო აღმოსავლეთის კიდევ რამდენიმე ადგილს, მაგალითად ტარსუსი, ეფესი, სინას მთა, ანტიოქია და სხვ. ეს ადგილები ნაკლები რაოდენობის ქრისტიან პილიგრიმს იზიდავს, ვიდრე წმინდა მიწა. მუსლიმებისათვის ყველაზე წმინდა ადგილია მექა, სადაც დაიბადა მოციქული და წინასწარმეტყველი მუჰამმადი და სადაც მდებარეობს მასჯიდ ალ-ქა’აბა (ქააბას მიზგითი, რომლის ეზოშია „შავი ქვა“). მექას მიდამოებშია სხვა წმინდა ადგილებიც – მინა, მუზდალიფი, არაფათის ველი და არაფათის მთა. მუსლიმებისთვის მეორე წმინდა ქალაქია მედინა, სადაც დაკრძალულია მუჰამმადი, ხოლო მესამე – იერუსალიმი, სადაც მდებარეობს „წმინდა ნაკრძალი“ (ალ-ჰარამ აშ-შარიფი). იერუსალიმი იყო კიბლა (ლოცვის მიმართულება) მუჰამადისთვის, ვიდრე იგი, მედინაში მყოფი, 623 წლიდან კიბლად არ აქცევდა მექას. ამით მექაში მდებარე ქააბას ისლამში უპირველესი სიწმინდის მნიშვნელობა მიენიჭა. იერუსალიმში, რომელიც მუსლიმებისათვის წმინდა ქალაქია, მათთვის მთავარი წმინდა ადგილია ალ-ჰარამ აშ-შარიფზე მდებარე ალ-აკსას მიზგითი და ალ-უბბათ ას-სახრა (კლდის გუმბათი). იქიდან გამომდინარე, რომ განსახილველ სამ რელიგიაში იუდაიზმი ყველაზე ძველია, სწორედ მისი იერუსალიმთან კავშირით დაიწყება თემა.

იერუსალიმი და იუდაიზმი

    პატრიარქების ეპოქაში, მანამ სანამ ებრაელები იერუსალიმს დაეუფლებოდნენ, მათთვის საკულტო მნიშვნელობა ჰქონდა შილოს, ბეთ-ელს, შხემს.  თვლიან, რომ მეფე დავითის შემდეგ იერუსალიმი იქცა იუდაიზმის სიმბოლოდ, ებრაელი ერისა და მისი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების უდიდეს სტიმულად. როდესაც ებრაული სახელმწიფო წყვეტდა არსებობას, იერუსალიმი თავის სიმბოლურ როლს ყოველთვის ინარჩუნებდა. ებრაელები თვლიან, რომ უფალმა აირჩია იერუსალიმი, ისევე როგორც აირჩია მათი ერი. თუმცა თორაში (მოსეს ხუთწიგნეულში) იერუსალიმი პირდაპირ ნახსენები არც ერთხელ არაა. ითვლება, რომ სწორედ ის იგულისხმებოდა, როდესაც თორაში მოიხსენიება შალემი: „მელქისედეკმა, შალემის მეფემ, გამოიტანა პური და ღვინო. ის იყო უზენაესი ღმერთის მოძღვარი. აკურთხა აბრაამი და თქვა: კურთხეულია აბრამი უზენაესი ღმრთისა, ცისა და დედამიწის მეუფის მიერ“.

    იუდაისტური რწმენის თანახმად, პირველი და მეორე ტაძარი სწორედ იმ ბორცვზე იყო აგებული (მორიას მთა), სადაც აბრაჰამმა აიყვანა თავისი ძე იცხაკი ღვთისთვის შესაწირად. ბორცვს, რომელიც იერუსალიმის ძველ ქალაქში მდებარეობს, ებრაულად „ჰარ ჰა-ბაით“-ი (ტაძრის მთა) ქვია. პირველი ტაძარი (რომელიც, თანახის თანახმად, მეფე სოლომონმა ააგო ძვ.წ. X საუკუნეში) დაანგრიეს ბაბილონელებმა ძვ.წ VI საუკუნეში. ტაძარი აღადგინეს იმავე საუკუნეში. მეორე ტაძარი რომაელებმა დაანგრიეს ახ.წ. 70 წელს. მის ნაწილად ითვლება მხოლოდ საძირკვლის შემორჩენილი საყრდენი, რომელსაც იუდეველები თავისი სარწმუნოების ძირითად სალოცავად მიიჩნევენ. მორწმუნე ებრაელებს სჯერათ, რომ მესამე ტაძარს აღმართავს მაშიახი (მესია, ღვთის მიერ მოვლენილი მხსნელი). ორთოდოქსული იუდაიზმი უკრძალავს ებრაელებს ჰარ ჰა-ბაითზე ასვლას, რადგან მას შეუძლია შემთხვევით დაადგას ფეხი და შებღალოს ის ადგილი, სადაც იმყოფებოდა ტაძრის „წმიდათა წმიდა“[1]. მთავარი რაბინათი 1967 წლიდან საგანგებო წარწერითაც აფრთხილებს ამის შესახებ მორწმუნე ებრაელებს. 20 საუკუნის წინ, როდესაც ტაძარი იდგა, „წმიდათა წმიდაში“ შესვლის უფლება ჰქონდა მხოლოდ პირველმოძღვარს, ისიც წელიწადში ერთხელ – იომ ქიფურზე (განკითხვის დღეს). ყველა დანარჩენ ებრაელს იქ შესვლა სიკვდილის შიშით ეკრძალებოდა. რადგანაც თითქმის ორი ათასწლეულია, რაც ტაძარი აღარ არსებობს, „წმიდათა წმიდის“ ზუსტი მდებარეობა უცნობია.   
   ებრაელისათის იერუსალიმი და სიონი სინონიმებია. ორივე სიტყვა გადატანით აღნიშნავს არა მარტო ქალაქს, არამედ ისრაელის მთელ მიწას. თანამედროვე ებრაულმა ნაციონალურმა მოძრაობამ „სიონიზმმა“ სახელი მიიღო არა ქვეყნისა და ხალხის სახელიდან, არამედ ადგილის სახელიდან. სიონისა და იერუსალიმის ასახვა იყო ერთ-ერთი მთავარი მოტივი ტრადიციული ებრაული ხატოვნებისა. ორი ათასწლეულის განმავლობაში ებრაელები მსოფლიოს ყველა კუთხეში ლოცულობდნენ იერუსალიმის მიმართულებით. მორწმუნე ებრაელი საჭმლის მიღების შემდეგ სამადლობელში დღემდე ახსენებს იერუსალიმის აღდგენასა და იქ დაბრუნებას.
    იმის გამო, რომ იერუსალიმი საერთოდ სიწმინდის სიმბოლოა, იუდაიზმი ცნობს ზეციურ იერუსალიმსაც. მაგრამ ღვთისმოსავობა, რელიგიური სიმბოლიზმი და მესიანური იმედები მიმართულია მიწიერი იერუსალიმის მიმართ, როგორც ებრაელთათვის მათი ღმერთის (იაჰვეს) მიერ აღთქმული მიწისადმი. იერუსალიმში ამჟამად არაა ებრაელი ხალხის უწმინდესი სალოცავი, ვინაიდან ტაძარი დაგნრეულია. მაგრამ არც ერთ მორწმუნე ებრაელს ეჭვი არ ეპარება, რომ უფალმა მის ერს აღუთქვა ეს მიწა და აირჩია ადგილი, სადაც გამოგზავნის მაშიახს (მესიას) ტაძრის აღსადგენად.

იერუსალიმი და ქრისტიანობა

   ქრისტიანები წმინდა მიწად მიიჩნევენ იმ ადგილს, სადაც დაიბადა, მოღვაწეობდა და მოწამეობრივი სიკვდილი განიცადა იესო ქრისტემ. გეოგრაფიულად ეს ადგილი მდებარებს ისტორიული პალესტინის ტერიტორიაზე, სადაც ამჟამად არის ისრაელის სახელმწიფო და პალესტინის ადმინისტრაცია. თეორიულად ქრისტიანობისათვის ზეციური იერუსალიმი უფრო მეტს ნიშნავს, ვიდრე მიწიერი. ქრისტიანობისათვის ცენტრალურია არა „ფიზიკური“ ტაძარი (იუდეველთა მსგავსად), არამედ მაცხოვარი. ეკლესია თავს მიიჩნევს ქრისტეს სხეულად. მიწიერ იერუსალიმში მდებარე სალოცავები უნდა მოაგონებდეს ქრისტიანს იმ წმინდა მოვლენებს, რომლებიც ამ ადგილზე მოხდა. ამჟამად მიწიერი იერუსალიმიც ქრისტიანებისათვის ძვირფასია და იგი მოლოცვის ადგილია. ქრისტიანობა უშვებს იმასაც, რომ „წმინდა მიწა“ სხვაგანაც შეიძლება იქნეს წარმოსახული. ამიტომ გაჩნდა ქრისტიანულ ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც, ეკლესია მონასტრები სახელად „სიონი“, „ბეთლემი“, „ბეთანია“, „გეთსემანია“.
   ქრისტიანებს იერუსალიმში აქვთ გამოკვეთილი ყველაზე წმინდა ადგილი – ტაძარი, რომელსაც მართმადიდებლები უწოდებენ აღდგომის ეკლესიას, ხოლო კათოლიკეები წმინდა აკლდამის ეკლესიას. ტაძრის შიგნით მდებარეობს გოლგოთა და ქრისტეს საფლავი. ქრისტიანობის სხვადასხვა განშტოებას იერუსალიმში და მთლიანად ისტორიულ პალესტინაში მდებარე ეკლესია-მონასტრებზე სულიერი და ეკონომიკური კონტროლისათვის ერთმანეთში დიდი დავა ჰქონდათ. მაგალითად, ცნობილია, რომ კათოლიკე ჯვაროსნებმა იერუსალიმის აღების შემდეგ წმინდა აკლდამის ეკლესიიდან გამოაძევეს მართლმადიდებლები, რომლებიც იქ დაბრუნდნენ მხოლოდ მუსლიმთა მიერ კათოლიკე ჯვაროსნების განდევნის შემდეგ. ამჟამად ეს ტაძარი გაყოფილი აქვთ არც თუ ძმური ურთიერთდამოკიდებულების მქონე იერუსალიმის ბერძნულ მართმადიდებლურ საპატრიარქოს[2], ფრანცისკანელთა ორდენსა[3] და იერუსალიმის სომხურ[4] საპატრიარქოს. იქვე პატარა ფართობს ფლობს კოპტური საპატრიარქო. ამ ეკლესიაში გარკვეული უფლებები ეთიოპურ და სირიულ საპარტიარქოებსაც შეუნარჩუნდათ. ამ სამი მონოფიზიტური მიმართულების სამღვდელოებას, ოსმალეთის სულთნის 1852 წლის ფირმანის თანახმად, რელიგიურ პროცესიაში მხოლოდ მონოფოზიტ სომხებთან ერთად შეუძლია მონაწილეობა. XVI-XVII საუკუნეებამდე ამ ტაძარში წარმოდგენილი იყო აგრეთვე ქართული მართმადიდებელი, მარონიტული და ნესტორიანული ეკლესიებიც. ქართველები უკვე 1050-იანი წლებიდან ფლობდნენ გოლგოთის ნაწილს. იგივე მეორდებოდა XIV-XVII საუკუნეების განმავლობაშიც. მაგრამ სამივე ზემოთხსენებული მონოფიზიტური ეკლესია ვერ უხდიდა დიდ გადასახადს ოსმალეთის მთავრობას და დაკარგა „წმინდა აკლდამის ეკლესიაში“ ყოფნის უფლება.
   იერუსალიმის, როგორც წმინდა ადგილის, მიმართ მთელი ქრისტიანობის დამოკიდებულების შეფასებისას მნიშვნელოვანია, რომ მისი პოლიტიკური ამბიციები არ დომინირებდეს სულიერ ინტერესებზე – ჯვაროსნების დრო დიდი ხანია წავიდა. ამჟამად ქრისტიანულ სამყაროს არა აქვს იერუსალიმზე პოლიტიკური კონტროლის პრეტენზია. მსოფლიო პოლიტიკისათვის მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ იერუსალიმში ქრისტიანობის არც ერთი მიმართულება არ ედავება კონკრეტულს ადგილს არც იუდაიზმს და არც ისლამს.

იერუსალიმი და ისლამი

   იერუსალიმს მუსლიმებისათვისაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. არაბულად მისი სახელია ალ-კუდს (სრული სახელი კი ალ-კუდს აშ-შარიფ (წმინდა დიდებული)). 638 წელს, იერუსალიმის დაპყრობის შემდეგ, ხალიფა ომარმა თანამებრძოლებთან ერთად საკუთარი ხელით გაწმინდა ნატაძრალი ადგილი და გამოაჩინა კლდისპირი, რომელიც ისლამმა თავის წმინდა ადგილად გამოაცხადა, საიდანაც „მუჰამმადმა ზეცაში იმოგზაურა“.            
   იერუსალიმში არსებული ქრისტიანული ეკლესიებისა და სხვა სალოცავების სიმრავლე ერთგვარი გამოწვევა იყო ახალი ბატონებისათვის, რისი მსგავსიც მათ არაფერი გააჩნდათ. ამიტომაც, როდესაც ომაიანი ხალიფები დამასკოში დამკვიდრდნენ და სახალიფო მსოფლიო იმპერიად იქცა, ხალიფა აბდალ მალიქ იბნ მარვანმა დაახლოებით 691-692 წლებში იერუსალიმში ააგო „კლდის გუმბათი“. იგი არქიტექტურული შედევრია და დღესაც დომინირებს იერუსალიმის ზეცის ფონზე. იგი, როგორც ვარაუდობენ, აიგო იუდეველთა ნატაძრალზე – იმ ბორცვზე, რომელიც ებრაელებისათვს არის ჰარ ჰა-ბაითი, ხოლო არაბებისთვის ალ-ჰარამ აშ-შარიფი. იმავე ბორცვის განაპირას მეშვიდე საუკუნეში აიგო დიდი მიზგითი ალ-აკსა, რაც სიტყვა-სიტყვით „შორეულს“ ნიშნავს – ეს არის ისლამის მესამე უწმინდესი მიზგითი, მექასა და მედინას შემდეგ.
    არავითარი წყარო არ ადასტურებს იმას, რომ მუჰამმადი ოდესმე ყოფილა იერუსალიმში – მის დროს არსებული ბიზანტიის იმპერიის ქრისტიანულ ქალაქში. ამას ზოგი არაბი მეცნიერიც აღიარებს. ისევე როგორც თორაში, იერუსალიმი არც ყურანშია პირდაპირ მოხსენიებული. ყურანის მე-17 სურაში არის ბუნდოვანი მინიშნება „ხელუხლებელი მიზგითიდან უშორეულეს მიზგითში“ მუჰამმადის ერთი ღამით გადაადგილების შესახებ. შემდგომში ეს „უშორეულესი მიზგითი“ იდენტიფიცირებულ იქნა, როგორც იერუსალიმის ალ-აკსა. მუსლიმთა რწმენის მიხედვით, მუჰამმადმა ბურაკის მეშვეობით სასწაულებრივად იმოგზაურა ერთ ღამეს მექადან იერუსალიმში („ისრა“), საიდანაც ავიდა ზეცაში („მირაჯი“). ერთხელ პროფესორმა ვერბლოვსკიმ ირონიით აღნიშნა: „პირდაპირი ფრენა მექადან ზეცაში არ არსებობდა, საჭირო იყო გადაჯდომა იერუსალიმში“. ისრასა და მირაჯის წყალობით ისლამმა თავი დაუკავშირა იერუსალიმის განსაკუთრებულ სიწმინდეს, რომელიც უკვე მყარად იყო დამკვიდრებული იუდაიზმსა და ქრისტიანობაში და ეს კულტურული მემკვიდრეობა საკუთარ რელიგიურ სისტემაში ჩართო.
   ნებისმიერ მცირე ზომის ტექსტს, მასალას ან თუნდაც დიდ ნაშრომს უფრო საინტერესოს ხდის შედარება, თუკი სცენარი მეორდება. ჩემი აზრით, საინტერესო პარალელი, ამ მხრივ, იქნება თბილისის მაგალითი. როგორც იერუსალიმში, ისე ჩვენს დედაქალაქში მრავლადაა ადგილები, რომლებიც სწორედ რელიგიურ მრავალფეროვნებაზე მეტყველებენ. მსოფლიოში საქართველო ცნობილია თავისი მულტიკულტურიზმით. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით გავრცელებულია თბილისში, სადაც ვხვდებით თითქმის ნებისმიერი კულტურის ფენომენს. რასაკვირველია, ქრისტიანულ სახელმწიფოში ტაძრები მრავლადაა და ეს არცაა გასაკვირი, თუმცა საინტერესოა, მაგალითად, ისლამური კულტურის ნაწილი – მეჩეთები, რომლებიც მდებარეობს ბოტანიკური ბაღის მახლობლად და რიყის ტერიტორიაზე. ეს ორი მეჩეთი შიიტებისაა, ხოლო სუნიტების მეჩეთი აბანოთუბანშია. იუდაიზმის სიმბოლო – სინაგოგაც – მოიძებნება ქალაქში და არა მხოლოდ ერთი, არამედ რამდენიმე.

წმინდა ადგილი და პოლიტიკა

    ადგილის სიწმინდის ფორმირება ყოველთვის ერთნაირად არ ხდება. იერუსალიმის სიწმინდისადმი ორი მსოფლიო რელიგიის მიდგომის შედარება ასეთ სურათს იძლევა: ქრისტიანობის შემთხვევაში ისტორიული ფაქტები – იესოს ცხოვრება და სიკვდილი – ქმნიან რელიგიურ ფაქტებს: აღდგომასა და ამაღლებას. ჯერ ისტორიული და შემდეგ რელიგიური ფაქტები ერთად ქმნიან ქრისტიანობის წმინდა ადგილს. ისლამის შემთხვევაში კი თანმიმდევრობა საწინააღმდეგოა: რწმენა და ღვთისმოსავობა ქმნიან რელიგიურ ფაქტს – მუჰამმადის ასვლას ზეცაში; რელიგიური ფაქტი ქმნის ისტორიულ ფაქტს – მუჰამმადის ყოფნას იერუსალიმში. ჯერ რელიგიური ფაქტი და მისი მეშვეობით წარმოშობილი ისტორიული ფაქტი ერთად ქმნიან ისლამის წმინდა ადგილს. ასე შექმნილი ისტორიული ფაქტი მუსლიმი თეოლოგის, კულტუროლოგისა და დასავლეთის უნივერსიტეტში განათლებამიღებული მუსლიმი პოლიტიკოსის მიერაც კი ისეთივე რეალობადაა მიჩნეული, როგორც დადასტურებული, თვალნათელი ფაქტი.

   ისლამისთვის, რომელიც, ქრისტიანობისგან განსხვავებით, არ მიჯნავს ცხოვრების რელიგიურ და საერო სფეროს, რელიგიურ ფაქტს ისეთივე მნიშვნელობა აქვს, როგორც რეალურ ისტორიულ ფაქტს.

  ზუსტად იგივე შეიძლება ითქვას ყველა სხვა რელიგიის ჭეშმარიტ მორწმუნეზე ანუ ისეთზე, რომელაც სწამს და ოდნავი ეჭვის შეტანაც არ შეუძლია თავისი სარწმუნოების სისწორეში. მორწმუნესათვის ერთადერთი ჭეშმარიტება მისივე რელიგიის წმინდა წიგნშია, რომელსაც მას მღვდელი, იმამი ან რაბინი განუმარტავს. ის, რომ ალაჰის მოციქულისა და წინასწარმეტყველის, მუჰამმადის, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქმედება იერუსალიმს უკავშირდება, ამ კონკრეტულ ადგილს მუსლიმებისათვის განსაკუთრებულ სიწმინდეს ანიჭებს. ის, რომ ეს ადგილი არის ალ-ჰარამ აშ-შარიფი, ბუნებრივად გულისხმობს, რომ იგი დარ ალ-ისლამის („ისლამის სახლის“) ნაწილად უნდა დარჩეს, როგორც ათასზე მეტი წლის განმავლობაში იყო კიდეც. მუსლიმი მიიჩნევს, რომ ეს ადგილი მისი სამყაროს პოლიტიკური სივრცეა. არც თუ ისე იშვიათად ხდება, რომ რელიგიურ განზომილებას არადანიშნულებისამებრ, პოლიტიკური ინტერესებისათვის, იყენებენ. რელიგიური არგუმენტები და სიმბოლოები გამოიყენება სეკულარული მოძრაოების მიერ საკუთარი პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად. ეს რელიგიურ დაპირისპირებას აღვივებს. ყველა სარწმუნოებისათვის სხვა სარწმუნოების მიმდევარი არის „ურწმუნო, ურჯულო, მწვალებელი“. ძველი ბერძენისათვის ყველა არაელინი „ბარბაროსი“ იყო. ებრაელებისათვის ყველაარაებრაელი არის გოი[5]. დაყოფა „ჩვენ“ და „ისინი“ უნივერსალურია.

    იმის გამო, რომ იერუსალიმი წმინდა ქალაქი იყო, მას განუწყვეტლივ „ათავისუფლებდნენ“ რელიგიური საბაბით. „გათავისუფლების აქციას“ საერო ხელისუფალი ახორციელებდა, რასაც დიდი სისხლისღვრა სდევდა თან.  ძვ.წ XI საუკუნეში მეფე დავითი იერუსალიმს იებუსელებისაგან ათავისუფლებდა; ბაბილონელები – იუდეველებისაგან, ხოლო შემდეგ სპარსელები – ბაბილონელებისგან; იუდეველი მაკაბელები – წარმართი ელინებისგან; რომაელები – მეამბოხე იუდეველებისაგან; ზოროასტრელი ირანელები – ქრისტიანი ბიზანტიელებისაგან; მუსლიმი არაბები – იმავე ბიზანტიისაგან; ქრისტიანი ჯვაროსნები – მუსლიმებისაგან; მუსლიმები – ქრისტიანებისაგან; ოსმალეთის სულთანი სელიმ პირველი – მამლუქებისაგან; ინგლისელები – ოსმალებისაგან.

    ებრაული იატაკქვეშა  ორგანიზაციები 1945-1948 წლებში ბრიტანელებისაგან ათავისუფლებდნენ იერუსალიმს. ახლად შექმნილ ისრაელის სახელმწიფოსა და არაბულ ქვეყნებს შორის 1948-1949 წლებში წარმოებული ომის შედეგად იორდანიას დარჩა იერუსალიმის „ძველი ქალაქი“ – ის, რაც ებრაელთათვის ასე ფასობდა სიწმინდის გამო: იქ არის მათი „დასავლეთი კედელი“.  1967 წელს ძველი იერუსალიმი ებრაელებმა გაათავისუფლეს იორდანიელებისაგან. ახლა უკვე პალესტინელი არაბები ისახავენ თავის მიზნად „ალ-კუდსის“ გათავისუფლებას სიონისტებისაგან. 1967 წლიდან ისრაელის სახელმწიფო ფლობს იერუსალიმს. მაგრამ უშუალოდ ჰარ ჰა-ბაით/ალ-ჰარამ აშ-შარიფის ტერიტორია, ფაქტობრივად, „ვაკფ[6]“-ია, რომლის მესვეურები არ ემორჩილებიან ისრაელის საერო ხელისუფლებას. მუსლიმებსა და იუდეველებს ერთსა და იმავე წმინდა ადგილზე აქვთ პრეტენზია, რაც თითქმის უიმედოს ხდის მათი მორიგეობის ყველა მცდელობას. ორი რელიგიისათვის წმინდა ადგილის გეოგრაფიული თანხვედრა, რა თქმა უნდა, იდეოლოგიურ დაპირისპირებას იწვევს და ვერავითარი ეკონომიკური გარიგება ვერ შეძლებს მის გადაჭრას. რელიგიური დავა ერთსა და იმავე ადგილისათვის პოლიტიკურ და სამხედრო დაპირისპირებაში შეიძლება გადაიზარდოს. იმავე ჰარ ჰა-ბაით/ალ-ჰარამ აშ-შარიფის მაგალითი გვარწმუნებს ამაში.

   მოლაპარაკების დროს, რომელიც პალესტინა-ისრაელის კონფლიქტის მოსაგვარებლად აშშ-ის პრეზიდენტის შუამავლობით მიმდინარეობდა კემპ-დეივიდში 2000 წელს, ერთ-ერთი დაუძლეველი ბარიერი აღმოჩნდა იმაზე შეთანხმება, თუ ვინ უნდა ფლობდეს დე-იურედ „ტაძრის მთას“. ზოგი მიმომხილველი იმასაც კი ამტკიცებს, რომ პრობლემა იყო, თუ ვინ უნდა განაგებდეს „ტაძრის მთის“ მიწისქვეშეთს და მსჯელობდნენ ე.წ „ვერტიკალური სუვერენიტეტის“ შესახებაც კი: „ტაძრის მთის“ ქვედა ფენა, ჰეროდეს დროინდელი კედლის ნაშთებამდე, ებრაელებს უნდა დაქვემდებარებოდა, ზედა ფენა არაბებს, ხოლო მამლუქებისა და ოსმალების დროს ნაგები – პალესტინელებს. სამწუხაროდ, ეს დავა სულაც არ იყო აზრთა გაცვლა-გამოცვლა რელიგიურ-ფილოსოფიურ თემებზე. როდესაც ზემოთხსენებული მოლაპარაკება ჩაიშალა, იგივე ადგილი პალესტინელთა მეორე აჯანყების სიმბოლოდ იქცა. ამისათვის პალესტინელებმა საბაბად გამოიყენეს 2000 წლის 28 სექტემბრის ისრაელის ოპოზიციის იმდროინდელი ლიდერის არიელ შარონის, მისი თვალსაზრისით – გაცნობითი, ხოლო პალესტინელების თვალსაზრისით – პროვოკაციული, ასვლა „ტაძრის მთაზე“ და იქ მდებარე, მუსლიმთა ერთ-ერთი უდიდესი სალოცავის – ალ-აკსას მიზგითთან – მისვლა. შარონი ავიდა იქ დიდძალი პოლიციის თანხლებით, მაგრამ ვაკფ-ის მეურვეების ფორმალური ნებართვის გარეშე. ამას მოჰყვა პალესტინელთა ხმაურიანი პროტესტი, ჯერ ქვების, მერე კი ტყვიის სროლა, დახოცილები და პალესტინელთა აჯანყება, რომელიც მხოლოდ 2005 წელს დამთავრდა.

   იერუსალიმის მაგალითზე ჩანს, რომ წმინდა ადგილის მნიშვნელობა პოლიტიკაში ხანდახან არანაკლებია, ვიდრე ტერიტორიისა, რომელსაც, ძირითადად, ეკონომიკური ან სამხედრო-სტრატეგიული დატვირთვა ეძლევა. უფრო მეტიც, წმინდა ადგილის შემთხვევაში კომპრომისის მიღწევა თითქმის შეუძლებელია.

ბიბლიოგრაფია:

  1. https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435
  2. https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/12/06/why-jerusalem-important-three-major-religions-and-other-questions-answered/926944001/
  3. რევაზ გაჩეჩილაძე – „ახლო აღმოსავლეთის ისტორია“.
  4. https://www.aljazeera.com/news/2010/03/201032571 10514804.html

[1] „წმიდათა წმიდა“ ანუ უწმინდესი ადგილი. ტერმინი აღნიშნავდა იერუსალიმის ტაძრის შიდა და ყველაზე წმინდა ადგილს, სადაც აღთქმის კიდობანი ინახებოდა.

[2] ის ამტკიცებს, რომ წარმოადგენს მთელ მართლმადიდებლობას და არც ერთ სხვა ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას არ მისცემს უფლებას, მოითხოვოს ცალკე ადგილი ამ ტაძარში.

[3] ორდენი წმინდა მიწაზე კათოლიციზმს წარმოადგენს.

[4] გრიგორიანულ

[5] მრავლობითში „გოიმ“. ეს სიტყვა აღნიშნავს „ხალხს“, მაგრამ მას, ძირითადად, „უცხო ხალხის“ მიმართ იყენებენ.

[6] მუსლიმური სამართლით, არის ქონება, რომელზედაც სახელმწიფო ან კერძო პირი უარს ამბობს და გასცემს რელიგიური ანდა საქველმოქმედო მიზნებისათვის.

ისტორია,კულტურა

ბრძოლა კორეის დამოუკიდებლობისთვის

26 Oct , 2019  

ავტორი : სალომე ბალიაშვილი

მეოცე საუკუნე, ცნობილია როგორც ახალი გეოპოლიტიკური რუკის შექმნის პერიოდი, რომელსაც ადგილი ჰქონდა არა მარტო ევროპაში, არამედ შორეული აღმოსავლეთშიც.

1910 წელს, იაპონიის მიერ კორეის ანექსიის შემდეგ1 პირველი მარტის მოძრაობა წინააღმდეგობას უწევდა იაპონელ სამხედროებს, რომელთა ამბოხებაც სასტიკად ჩაახშეს 1919 წლის პირველ მარტს, სწორედ ამიტომ მოიხსენიებენ მათ სამილად (삼일), იგივე პირველი მარტის მოძრაობად.

კორეის უკანასკნელმა დამოუკიდებელმა ჩოსონის დინასტიამ იარსება 1392-1910 წლამდე, მოგვიანებით ცნობილი როგორც კორეის იმპერია. კორეა ცდილობდა ჩინეთთან ახლო ურთიერთობებით ფრთხილად ეწარმოებინა დიპლომატიური ურთიერთობები მეზობელ ქვეყნებთან. მართალია, კორეის ტერიტორიაზე, ამ პერიოდში უდიდეს ძალაუფლებას ფლობდნენ ჩინელი მაღალჩინოსნები, თუმცა კორეა მაინც დამოუკიდებლად აწარმოებდა საერთაშორისო ურთიერთობებს, ინარჩუნებდა ავტონომიას და ჩაურევლად აკონტროლებდა ქვეყნის შიდა საქმეებს.

თუმცა XIX-XX საუკუნეებში, რაც გაიზარდა დასავლური იმპერიალიზმი და ჩინეთის გავლენა შესუსტდა მსოფლიო ასპარეზზე, კორეაში 1870-1910 წლებში დიდი რევოლუციების და შიდა პოლიტიკური ინტრიგების პერიოდი დაიწყო. ეს ხელს უშლიდა კორეას თავი დაეცვა რუსეთის, იაპონიის, ჩინეთის იმპერიებისგან და მეტწილად საფრანგეთის, ბრიტანეთისა და ამერიკის ჩარევისგან ჩიდა პოლიტიკურ საქმეებში. თუმცა მას შემდეგ რაც 1895 წელს პირველი იაპონია-ჩინეთის ომში ეს უკანასკნელი სასტიკად დამარცხდა, ბევრისთვის ეჭვქვეშ აღმოჩნდა საკითხი, რომ ჩინეთი შეძლებდა თავისი გავლენა შეენარჩუნებინა და კორეა დაეცვა გარე საფრთხეებისგან. თუმცა ყველაფერი დასრულდა შიმონოსეკის ხელშეკრულებით (下関条約), რაც გულისხმობდა იმას, რომ ჩინეთი კორეას დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ აღიარებდა. კორეისთვის ეს ნაბიჯი გადამწყვეტი აღმოჩნდა. ზემოთაღნიშნული ხელშეკრულება იაპონიას უხსნიდა გზას კორეის ექსპანსიისაკენ. მთელი საგარეო გავლენა კორეაზე გადაეცა იაპონიას, იაპონიამ ჩაანაცვლა ჩინეთის სამხედროები საკუთარით და კორეის ნახევარკუნძულის უდიდესი ტერიტორიები დაიკავა. 1905 წლის 17 ნოემბერს იაპონიასა და კორეას შორის დაიდო ხელშეკრულება პროტექტორობაზე (을사조약), რის შედეგადაც იაპონიას ოფიციალურად შეეძლო მთელი კორეის ტერიტორიაზე განელაგებინა საკუთარი სამხედროები ქვეყნის საფრთხისგან „დაცვის“ მიზნით. 1907 წელს კი გაფორმდა „იაპონია-კორეის ახალი ხელშეკრულება თანამშრომლობის შესახებ“, რაც იაპონელ გენერალ-რეზიდენტს აძლევდა მთელ რიგ უფლებამოსილებებს კორეის ტერიტორიაზე. ხოლო მას შემდეგ რაც 1910 წლის 22 აგვისტოს ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას კორეის ანექსიის შესახებ, იგი მთლიანად იაპონიის მმართველობის ქვეშ მოექცა.  ყველა ხელშეკრულება რაც დაიდო ამ პერიოდში იაპონიასა და კორეას შორის, კორეის იმპერატორ სუნ ჯონგის (순종)  ნების წინააღმდეგ ხორციელდებოდა. მას დაკარგული ჰქონდა ყველანაირი უფლებამოსილება, უარი განაცხადა ხელი მოეწერა რომელიმე ხელშეკრულებაზე და მათ სიცოცხლის ბოლომდე არაკანონიერად თვლიდა. 1905, 1907 და 1910 წლის ხელშეკრულებები ანექსიის შესახებ აღიარეს უმოქმედოდ მას შემდეგ რაც 1965 წელს ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას კორეასა და იაპონიას შორის, რომელიც ხაზს უსვავდა დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ორმხრივ თანამშრომლობას.

იაპონიის მმართველობა საკმაოდ რეპრესიული აღმოჩნდა, რაც გახდა მიზეზი არაერთი მოძრაობის ჩამოყალიბებისა. 1919 წელს კი ამან ფართო ხასიათი მიიღო. იაპონიის მმართველობის განსაკუთრებული სიმკაცრე სწორედ კორეაში გამოიხატებოდა. მმართველობის პირველ პერიოდში მათ დააკავეს 10 000 კორეელი პოლიტიკური დაუმორჩილებლობის ბრალდებით. ამ სისასტიკემ აიძულათ კორეელი მოსახლეობა შეექმნათ დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთა მოძრაობები. ის კორეელები, რომლებსაც სამშობლოს დატოვება მოუწიათ, ქმნიდნენ  ოპოზიციებს მანჯურიაში, სადაც ავრცელებდნენ იაპონიის საწინააღმდეგო იდეოლოგიას და ცდილობდნენ მსოფლიოში კორეელების ხმა გაევრცელებინათ. ამასთანავე არაერთი მოძრაობა ჩამოყალიბდა იაპონიაში რომლებიც მსგავს იდეოლოგიას მიყვებოდნენ, შეიქმნა არაერთი კორეული კომუნისტური დაჯგუფებები, რომლებსაც იაპონიის მთავრობა განსაკუთრებული სისასტიკით უსწორდებოდა. იაპონიამ თავდაპირველად აკრძალა კორეული გაზეთების გამოცემა, საგრძნობლად შეუმცირათ ანაზღაურება და სამუშაო ადგილები, გამოსცა ბრძანება რის მიხედვითაც ყველა კორეელ მოსწავლესა და სტუდენტს უნდა დაერქვათ იაპონური სახელი, წინააღმდეგ შემთხვევაში სწავლის გაგრძელება რთულდებოდა, აიკრძალა კორეულად წერა და წიგნების გამოცემა, ასევე კორეული ვალუტის გამოყენება. თუმცა ამაშიც გამოიხატა კორეი დაუმორჩილებლობა. 1910 -1919 წლებში წამოიწყეს ინტელექტუალური ომი იაპონიის წინააღმდეგ და განსაკუთრებით გაახშირეს კორეული სახელმძღვანელოების ბეჭვდა. ასევე უნივერსიტეტებში იკრიბებოდნენ ჯგუფები, რომლებიც ახალგაზრდებში კორეის დამოუკიდებლობისა და ანტი-იაპონური იდეოლოგიიის გავრცელებას უწყობდნენ ხელს, რათა მებრძოლებთა რიცხვი დღითიდღე გაეზარდათ.

ძირითადად გამოყოდნენ სამი სახის მოძრაობას, რომელთა რიგებშიც ყველაზე მეტი წევრი იყო. 1) რეგიონალური და ადგილობრივი დაჯგუფებები, რომელთა უმეტესი ნაწილი კონფუციონიზმისა და ქრისტიანობის მიმდევრები იყვნენ. უმეტესწილად ისინი ქმნიდნენ მცირე ჯგუფებს კორეის სხვადასხვა ტერიტორიაზე, უკანონოდ შოულობდნენ საბრძოლო იარაღებ და გამოდიოდნენ იაპონიის მცირე სამხედრო დაჯგუფებებს წინააღმდეგ. 2) ასევე მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენდნენ ყოფილი სამხედრო პირები 3) ინტელიგენცია, რომელთა რიგებშიც შედიოდნენ გავლენიანი პირები, რომლებიც არ ცხოვრებდნენ კორეის ტერიტორიაზე და მის საზღვრებს გარეთ ცდილობდნენ მოკავშირეების მოპოვებასა და თავიანთი იდეოლოგიის გავრცელებას. 

სამილი-პირველი მარტის მოძრაობა

1918 წლის იანვარში ამერიკის პრეზიდენტმა ვუდრო უილსონმა გააკეთა განცხადება სუსტი ერების თვითგამორკვევის პრინციპზე და მისმა „თოთხმეტმა პუნქტმა“ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია კორეელ ახალგაზრდებზე. სტუდენტები, რომლებიც სწავლობნენ იაპონიაში, გაასაჯაროვეს მოთხოვნა კორეის დამოუკიდებლობაზე. როდესაც ინფორმაცია ამ ნაბიჯის შესახებ მივიდა კორეაში, ჩამოყალიბდა მიწისქვეშა კომიტეტი, რომელიც 33 კაცისგან შედგებოდა და დაიწყეს საიდუმლო გეგმების შემუშავება, თუ როგორ დაეღწიათ თავი იაპონიის ხელისფლებისგან.

გადაწყდა რომ პირველი ამბოხება უნდა მოეწყოთ ყოფილი იმპერატორ გოჯონგის დაკრძალვამდე ორი დღით ადრე. (მოიაზრებენ რომ სწორედ ამ ამბოხებამ მოუღო ბოლო ჩოსონის დინასტიას)

პირველს მარტს, დღის ორ საათზე, 33 ახალგაზრდა რესტორან თეჰვაგვანში შეიკრიბნენ და წაიკითხეს დამოუკიდებლობის დეკლარაცია, რომელიც შეადგინა კორეელმა ისტორიკოსმა და მწერალმა ჩვე ნამ სონმა. შეხვედრის ლიდერებმა მოაწერეს ხელი დოკუმენტს და ასლი გაუგზავნეს გენერალ-გუბერნატორ ჰასეგავე იოშიმიტის. შემდგომ მათ დარეკეს პოლიციაში და განაცხადეს თავიანთ ქმედებებზე, რის შედეგადაც ისინი დააკავეს.2

ინფორმაცია მათი ნაბიჯების შესახებ საოცარი სისწრაფოდ გავრცელდა კორეელ მოსახლეობაში, ასობით ადამიანი შეიკრიბა კაიძიოს ცენტრში, სადაც წაიკითხეს დამოუკიდებლობის დეკლარაცია და მოაწყეს მსვლელობა სეულის ქუჩებში, რომელიც სასტიკად ჩაახშო იაპონიის პოლიციამ, გარდაიცვალა ათასზე მეტი ადამიანი, დაშავდა არანაკლები, 47 ათასი ადამიანი კი დააპატიმრეს. ამავე პერიოდში იგივე ხდებოდა კორეის სხვადასხვა პროვინციებში, სადაც არანაკლები სისასტიკით ჩაახშო ამბოხება იაპონურმა პოლიციამ. მარტის ბოლოს იაპონელების მიერ გაკეთებული განცხადებით დაპირისპირებას შეეწირა 553 კაცი, ხოლო დააკავეს 12 ათასი. კორეული წყაროების მიხედვით გარდაცვლილთა და დაზარალებულთა რაოდენობა ათასობით აღებატება გაკეთებულ განაცხადს. საბოლოოდ ამბოხების ჩახშობა მხოლოდ 1919 წლის დეკემბერში მოხერხდა. მასში მონაწილეობა მიიღი ორ მილიონზე მეტმა კორეელმა, განხორციელდა 1500 ზე მეტი დემონსტრაცია და ჯამში დაიღუპა 7000 ზე მეტი ადამიანი.

ჩვეულებრივ დემონსტრაცია მშვიდობიან ხასიათს ატარებდა, მოსახლეობა ყველა ფენიდან იკრიბებოდნენ სკოლების, ადგილობრივი ადმინისტრაციია და საგანმანათლებლო დაწესებულების წინ და კითხულობდნენ დამოუკიდებლობის დეკლარაციას, შეძახილებით ავსებდნენ იქაურობას-გაუმარჯოს დამოუკიდებლობას (მანსე უნდონგ) და ტრანსპორტსა და შენობების კედლებზე პატრიოტულ ბუკლეტებს აკრავდნენ. თუმცა დამოუკიდებლობის სურვილისკენ სწრაფვა ყოველთვის მშვიდობიანად არ იყო გამოხატული. 4 მარტს უკვე დაიწყო  მომუშავეთა ამბოხებები ფიონგიანგში (ფხენიანი), 9 მარტს სეულში დახურეს ყველა კორეული მაღაზია, 9-29 მარტს მძღლოლები გაიფიცნენ, ასევე ხშირი იყო შეიარაღებული დაპირისპირება პოლიციის წინააღმდეგ, განსაკუთრებით ისეთ პროვინციებში სადაც ქრისტიანები თავს ესხმოდნენ პოლიციის დაწესებულებებს, ადგილობრივ ადმინისტრაციებსა და სხვა იმ შენობებს სადაც იაპონელები იყვნენ განლაგებულნი.

პირველი მარტის შედეგი გახდა ის, რომ ახალი გუბერნატორი-საიტო მაკოტო მიხვდა, ძალით კორეის დამორჩილება არაეფექტური იყო, ამიტომ „კულტურული მართვის“ პოლიტიკის განხორციელება დაიწყო, რაც პირველ რიგში კორეულ ენაზე პროდუქციის ბეჭვდაზე უფლების გაცემით გამოიხატებოდა.

პირველი მარტის მოძრაობამ მართლაც, რომ უნიკალური სახე მიიღო თავისი მასშტაბებით. პირველად, ქვეყნის ისტოორიაში, საზოგადოება, სადაც ყოველთვის არსებობდა მკაცრი კლასობრივი დაყოფა, მთელი მოსახლეობა, ყველა ფენიდან გაერთიანდა ერთი მიზნისთვის. შეიძლება ითქვა სრომ პირველი მარტის მოძრაობა იყო უფრო მეტი ვიდრე ბრძოლა დამოუკიდებლობისთვის. მან რაღაც კუთხით ბურჟუაზიულ დემოკრატიული რევოლუციის ელემენტებიც შეიძინა. პირველ რიგში, როდესაც ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას ანექსიის შესახებ 1910 წელს, ამან არა მხოლოდ წერტილი დაუსვა კორეის მონარქიას, არამედ კორეას სახელმწიფოებრივობა წაართვა. შესაბამისად, მოძრაობამ რომელმაც მიზნად დემოკრატიის აღდგენა დაისახა, უნებლიედ მიიღწვოდა სახელმწიფოებრივობის აღდგენისკენ, თუმცა არა მონარქიული, არამედ რაღაც ახალი, შეიძლება ითქვას ბურჟუაზიული რესპუბლიკა. სეულის დამოუკიდებლობის დეკლარაციაში არის ცალკე ფრაგმენტები, სადაც ჩანს რომ მოძრაობის მონაწილეები ახალ კორეას, როგორც რესპუბლიკას ისე ხედავდნენ. პირველ რიგში ხაზგასმულია მოსახლეობის თითოეული ინდივიდის განვითარების მნიშვნელობა, სულიერი განვითარება და ერის გაძლიერება. ეს ყველაფერი ტრადიციულ მონარქიულ საზოგადოებაში შეუძლებელი მისაღწევია. ასევე ყურადღება გამახვილებულია ახალი სამყაროს შექმნაზე, მსოფლიო ცვლილებებსა და მცდელობებს ერთად მსოფლიოს განვითარებისკენ. ამასთანავე, ამბოხებაში არამარტო ყველა სოციალური კლასი იღებდა მონაწილეობას, არამედ მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა მუშათა კლასი და ბურჟუაზიული ინტელიგენცია. ასევე ქრისტიანთა, პროტესტანტთა და გლეხთა ფენა საგრძნობლად დაწინაურდა.   

ქალთა მოძრაობა

იაპონიის წინააღმდეგ ამბოხებებში ქალები საკმაოდ მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ. „მებრძოლი ქალების“ რაოდენობა, როგორც მათ კორეაში უწოდებენ, დღითიდღე იზრდებოდა. ისინი დიდი სიმამაცით ერთობოდნენ ბრძოლებში და ორმაგი ჯაშუშის როლსაც მარტივად ირგებდნენ. ხშირი იყო შემთხვევები როდესაც თავს იაპონელ გეიშებად წარადგენდნენ და ინფორმაციის შეგროვების და გავრცელებისთვის მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენდნენ.

იუ კვან სუნ-ყველაზე ცნობილი აქტივისტი იაპონიის წინააღმდეგ.  მასზე დიდი გავლენა ჰქონდა მამას, რომელიც მთელი ცხოვრება იაპონელთა ანექსიის წინააღმდეგ იბრძოდა. 1918 წელს ჩააბარა იჰვას სკოლაში, რომელიც იყო პირველი კერძო ქალთა საგანმანათლებლო დაწესებულება კორეაში. იმავე წელს დაუნიშნეს სტიპენდია და საუკეთესო მოსწავლედ აღიარეს. იგი აქტიურად გაუძღვა პირველი მარტის მოძრაობას. პირველ აპრილს ჩატარებულ ამბოხებაში, რომელიც გაიმართა ჩუნგჩონგ-ნამდოს პროვინციაში,  კვანსუ გამოვიდა სიტყვით და მოუწოდა ხალხს არ დაჩოქილიყვნენ იაპონული ძალის წინაშე. ეს მოძრაობაც სასტიკად ჩაახშეს იაპონელმა სამხედროებმა. გარდაიცვალა 19 ადამიანი, მათ შორის კვან სუს მშობლები. თავად კვან სუ დააკავეს და მიუსაჯერ ხუთი წელი სეულის ციხეში. თუმცა არც მაშინ დასრულდა მისი აქტივიზმი. ციხეში იგი გამუდმებით მოუწეოდებდა პატიმრებს ბრძოლისთვის, მისი ყოველი დღე იწყებოდა და სრულდებოდა მოწოდებით «대한 독립! 만세! (გაუმარჯოს კორეას!!). მიუხედავად იმისა, რომ ციხეში იგი რამდენჯერმე აწამეს, 1920 წლის პირველ მარტს მან ციხეში ჩაატარა დემონსტრაცია დამოუკიდებლობის მოწოდებისთვის. იმავე წლის 28 სექტებმერს 18 წლის ასაკში იუ კვან სუ წამების დროს გარდაიცვალა.

მარიამ კიმი,  ცნობილი როგორც კინ ჯინ სანგ, ასევე გახლდათ აქტივისტი იაპონური კოლონიალიზმის წინააღდეგ.  მისი ოჯახის წევრებიც კორეის დამოუკიდებლობისთვის აქტიური მებრძოლები იყვნენ. 1910 წელს მან გაამთავრა იონგდონგის ქალთა სკოლა და 1914 წელს გაცვლით სტუდენტად ჩაირიცხა იაპონიაში, ტოკიოს ქალთა აკადემიაში. 1919 წელს, კი სწავლის დასრულებამდე, გაწევრიანდა დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთა მოძრაობაში. კიმი მალევე დაბრუნდა სამშობლოში და აქიუტად აგძელებდა ანტი-იაპონურ მოღვაწეობას, ერთ ერთ ასეთ გამოსვლის დროს დააპატიმრეს. ციხეში ყოფნის პერიოდში, მას როგორც კვან სუს ხშირად აწამებდნენ, რამაც საბოლოოდ სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემები შეუტანა მომავალში. სწორედ ამ დაზიანებების გამო იგი სამწლიანი პატიმრობის შემდეგ გაანთავისუფლეს. ციხიდან გამოსვლიდან რამდენიმე თვეში ამერიკელი მისიონერის დახმარებით იგი შანხაიში გადავიდა, შემდგომ ჩაირიცხა სამაგისტროზე ჩიკაგოს უნივერსიტეტში, რომელიც წარმატებით დახურა და ნიუ იორკში განაგრძო თეოლოგიის შესწავლა. აქვე მან შექმნა კიონგჰვაჰო-კორეის ქალთა პატრიოტთა ასოციაცია. 1933 წელს იგი დაბრუნდა კორეაში და მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა. გარდაიცვალა 1944 წელს წამების დროს მიყენებული ჭრილობების გამო.

ჰო ჯონგ სუკ- აქტივისტი, მწერალი და ჯურნალისტი. იგი გახლდათ აქტიური წევრი კორეული კომუნისტური პარტიის და ქალთა უფლებების დამცველი აქტივისტი. მისი იდეოლოგია, რომელიც ყოველთვის აშკარად იყო გამოხატული მის ნაწერებში, ყველანაირად ეწინააღმდეგებოდა იმ პერიოდში გავრცელებულ შეხედულებებს. იაპონელთა მთავრობა სასტიკად კრძალავდა ნებისმიერ კომუნისტურ იდეოლოგიას, ამიტომ ჯონგ სუკი იძულებული იყო უკანონდ გაეგრძელებინა თავისი მოღვაწეობა დამოუკიდებლობის აღდგენისთვის. გარდაიცვალა 1991 წელს, ჩრდილოეთ კორეაში. სიცოცხლის ბოლომდე იგი იბრძოდა ქალთა უფლებების დასაცავად. მასთან ერთად აქტიურად იბრძოდა ჩუნგ ჩილ სუნგი, რომელიც ასევე ცნობილი კორეელი მოცეკვავე, ფემინისტი და აქტივისტი იყო.

იაპონურ სისასტიკეს ვერ გადაურჩა ვერც ცნობილი პოეტი, მწერალი, მხატვარი და ჯურნალისტი ნა ჰიე სოკი. რომელიც დააკავეს პირველი მარტი მოძრაობის დროს.

ნამ ჯა ჰიონ-  როდესაც 1896 წელს, ქმრის გარდაცვალების შემდეგ, იგი აქტიურად ცდილობდა ხალხში გამოეღვიძებინა დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის სურვილი. გაწევრიანდა არაერთ ორგანიზაციაში რომელიც ამ საქმიანობას ეწეოდა და მისი ხელმძღვანელობით აშენდა ეკლესიები და სამლოცველოები თორმეტ პროვინციაში და ასევე ქალთა საგანმანათლებლო ცენტრები. 1924 წელს მან დაგეგმა იაპონელი გენერლის-საიტო მაკოტოს მკვლელობა, თუმცა იძულებული გახდა ჩაშლილი ოპერაციის გამო უკან მანჯურიაში დაბრუნებულიყო. იგი დააპატიმრეს 1933 წელს, როდესაც აწვდიდა იარაღებს თავის თანამოაზრეებს, რომ მოეკლათ იაპონიის ელჩი ნობიუოში მუტო. მაშინ იგი 60 წლის იყო. ექვსი თვის შემდეგ გირაოს შედეგად გაანთავისუფლეს. თუმცა მალევე გარდაიცვალა, სიკვდილის წინ მან დატოვა შეტყობინება-დამოუკიდებლობა სულშია.

ლიტერატურა

კოლონიალიზმის ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც თანამედროვე კორეული ლიტერატურის წარმოშობის პერიოდად. ამ პერიოდში საბოლოოდ წყვეტენ კორეული იეროგლიფების გამოყენებას და ყველაფერს სუფთა კორეულ ენაზე წერდნენ. თანამედროვე კორეული პროზის დამაარსებლად ჩვეულებრივ თვლიან ლი კვან სუს, ასევე ცნობილი პროზაული მწერლები იყვნენ კიმ დონინ, კინ იუნჯონ, ლი ჰუისოკ, იომ სან სოპ და ლი თჰეჯინ, ამ პერიოდის ცნობილი პოეტები არიან კიმ სოვოლ, ლი სან, ჩონ ჯი იონ, და ლი დონჯუ. საკმაოდ ბევრი პოეტი და მწერალი, მათ შორის ლი კვან სუ მხარს უჭრდა კოლონიალიზმს  და იაპონიის ექსპანსიას, რის გამოც ბევრი თანამოაზრის კრიტიკა დაიმსახურა. თუმცა ისინი, ვინც აქტიურად ეწინააღმდეგებოდნენ იაპონიის მთავრობას, მათ ნაწარმოებებში ხშირად ვხვდებით სევდიანი, დამოუკიდებელი სამშობლოს მონატრებით სურვილით აღსავსე სტროფებსა და მარტოობით გაჯღენთილ ემოციებს. სწორედ ასეთი, საკმაოდ ცნობილი  პოეტი გახლავთ იუნ დონგ ჯუ, რომლის ნაწარმოებებშიც კარგად არის გამოხატული ის ტკივილი, რასაც იგი სამშობლოს დაკარგვით განიცდიდა.  1943 წელს იგი იაპონურმა პოლიციამ შეიპყრო, დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთა თანამონაწილეობის ბრალდებით. იგი გადაიყვანეს ციხეში, ფუკუიოკას პრეფექტურაში, სადაც 1945 წლის თებერვალში გარდაიცვალა. ვარაუდობენ რომ სიკვდილის გამომწვევი მიზეზი იყო ის ექსპერიმენტები, რომელსაც იაპონელები ატარებდნენ პატიმრებზე.

ძველი ზღაპრები

კვლავ ვიძირები ბნელ ღამეში

ფაფუკად ანათებს სანათი ბნელ ღამეს

მტკივა, და ჩემდაუნებურად ცრემლები ეცემა

მშვიდად, დაუსრულებლად, უბრალოდ

ადრე არასოდეს მიმიცია ცრემლებისთვის თავისუფლება

ვცხოვრობდი, როგორც გაზაფხულის ყვავილი, უდარდელად

ის ზღაპრული დღეები, რომლებმაც გაირბინა

ვკითხულობდი უცრემლოდ და უდარდელად

როგორ დამტოვე

როგორ მიმატოვე, რატომ დამტოვე

წახვედი, რაც მქონდა ყველაფერი თან წაიყოლე

იმ დროიდან როგორც მიმინო ისე ვარსებობ

მხოლოდ ერთმა შემინარჩუნა მოგონებები

იმ ძველმა ზღაპრებმა უდარდელ ცხოვრებაზე

ხშირად მესიზმრება -იმ ცხოვრების ზღაპრები

და მთელი ღამე მაბობოქრებენ.

კიმ სო ვოლ

კორეის ქალიშვილი ვარ

დაბადებიდან

ვცხოვრობდი სხვა ქვეყნის ენის ტყვედ

თუმცა მტერი სასტიკია, შური იძია

მშობლიურ ენას ვაჟთან ერთად ვსწავლობდი

და გაიშლებიან ფურცლები

ყვავილის

და ჩვენს თავლწინ გაალდებიან კვლავ

ჩვენ ნათელი მშობლიური სიტყვები!

კიმ გიუ რენ (1950 )

    სქოლიო

  1. ხელშეკრულება გაფორმდა 1910 წლის 22 აგვისტოს. 한일병합조약 რვა პუნქტის მიხედვით კორეა გადადიოდა იაპონიის მმართველობის ქვეშ, პირველი პუნქტი იწყებოდა სიტყვებით-„კორეის იმპერატორი მთელს ძალაუფლებას და სუვერენიტეტს კორეის მართვაზე გადასცემდა იაპონიის იმპერატორს“, კორეის მხრიდან ხელი მოაწერა პრემიერ მინისტრმა-ი ვან იონგმა,이완용, იაპონიის მხრიდან კი პოლიტიკოსმა, სამხედრო ოფიცერმა და იაპონიის მეთვრამეტე პრემიერ მინისტრმა ტარაუჩი მასატაკემ 正毅. ხელშეკრულებამ მოქმედება შეწყვიტა 1945 წელს, როდესაც იაპონია დამარცხდა მეორე მსოფლიო ომში და 1965 წელს ოფიციალურად გაუქმდა იაპონია-კორეის ხელშეკრულება
  2. დამოუკიდებლობის დეკლარაცია იუწყებოდა „მადლობელი ვართ რომ გაგვანთავისუფლეთ ჩინეთზე დამოკიდებულებისგან, ახლა იგი ჩვენთვის არანაირ საფრთხე აღარ წარმოადგენს, ამიტომ აღარ არის საჭიროება რომ იაპონიის იმპერიის შემადგენლობაში დავრჩეთ.-დეკლარაციის მთლიანი ტექსტი საკმაოდ ლოიალურად იყო დაწერილი, თუმცა თვითონ ფაქტი რომ მასში ნახსენები იყო კორეის დამოუკიდებლობა იაპონიის ხელისუფლებას აგრესიულად განაწყობდა

გამოყენებული ლიტერატურა                 

  • Beasley, W.G. Japanese Imperialism 1894–1945. — Oxford University Press, 1991. — ISBN 0-19-822168-1.
  • March First Movement (Korean history) – Encyclopedia Britannica
  • Patriotic Girl Ryu Gwan-Sun Aug 27, 2015 Limb Jae-un
  • Hwang, Kyung Moon. “Na Hye-seok advocated social changes”. Koreatimes.
  • Hook, Glenn D. (2001). Japan’s International Relations: Politics, Economics, and Security, p. 491.
  • Liu, Xiaoyuan. Resume China’s Korean Connection // Recast All Under Heaven: Revolution, War, Diplomacy, and Frontier China in the 20th Century.

რელიგია

ბუდჰისტური სიმბოლიკა

14 Jan , 2019  

სტუპას დანიშნულება შორეულ აღმოსავლეთში

სტუპა არის ყველაზე ძველი ინდური არქიტექტურული ნიმუში რომელსაც ჩვენამდე მოუღწევია. ეს არის მემორიალური ძეგლი, რომელსაც აქვს რელიქვიური, სიმბოლური მნიშვნელობა. ბუდიზმში, სტუპა არის მონუმენტი, რომელიც განასახიერებს მშვიდობას, აყვავებასა და ჰარმონიას, ასევე გამოიყენება მედიტაციისთვის. სიტყვა „სტუპა“ სანსკრიტულიდან ნიშნავს მაღალ წერტილს, სიმაღლეს. ინდოეთში არის სტუპა-რელიქვიები, სადაც ინახება ან ბუდჰას ან იმ პიროვნებათა ფერფლი, რომლებიც ბუდჰიზმის აღიარებული მიმდევრები იყვნენ, თუმცა ასევე არის სტუპა-მემორიალები, რომლებიც ბუდჰისტური ისტორიის რაიმე მნიშნელოვანი მოვლენის საპატივცემმულოდ აიგო.

მიაჩნიათ, რომ ბუდჰა შაკიამუნიმ ცხოვრებაშივე მისცა დანიშნულება მოსწავლეებს იმის შესახებ თუ როგორი უნდა ყოფილიყო სტუპა. ერთ-ერთი სუტრა მოგვითხრობს სტუპას წარმოშობის ისტორიას: ბუდჰას ახლო მოწაფემ, რომლის სახლშიც ინახებოდა მოსახლეობისთვის მნიშვნელოვანი რელიქვიები, სახლიდან გასვლისას ჩაკეტა კარები, რამაც მოსახლეობა დაანაღვლიანა, რადგან მათ არ შეეძლოთ რელიქვიების თაყვანისცემა. მაშინ ბუდჰა შაკიამუნიმ მიანიშნა ამ ფაქტზე და თქვა, რომ აუცილებელი იყო ისეთი ნაგებობის აშენება, სადაც შესაძლებელი იქნებოდა რელიქვიების შენახვა და ამასთანავე, ყველას თავისუფლად შეეძლებოდა პატივის მისაგებად იქ მისვლა.

რიტუალები, რომლებსაც სტუპის მშენებლობამდე ატარებდნენ საკმაოდ რთული შესასრულებელი იყო. აუცილებელი იყო კარგად შეერჩიათ ადგილი მშენებლობისთვის და მიეღოთ უფლება ადგილობრივი „მიწის სულებისგან გველის კუდით“. ასევე ატარებდნენ რიტუალს სადაც თავს იყრიდნენ ყველა, ადგილობრივი, თუ სხვა სამყაროდან გადმოსული არსებები და მონაწილეობას იღებდნენ ადამიანებან ერთად „განსხივოსნებული გონების“-სტუპას შექმნაში.

თავდაპირველად სტუპას დანიშნულება იყო სულიერი მასწავლებლების რელიქვიების შენახვა, მოგვიანებით კი მისი მშენებლობა დაიწყეს სხვადასხვა მიზეზების გამოც. წმინდა ადგილებში ისინი ასახაავდნენ მნიშვნელოვან მოვლენებს. მთებში, რთულმავალ გზებზე, ისინი რელიგიური ერთგულების სიმბოს გამოხატავდნენ. სჯერათ, რომ სტუპები აწყნარებენ და განდევნიან სირთულეებს, ავადმყოფობას და ეპიდემიებს, მათ მოაქვთ მშვიდობა, ახშობენ ომებს, კონფლიქტებს და დაპირისპირებებს, ადგილობრივებს ხანგრძლივ სიცოცხლეს ჩუქნის, აბალანსებს მთელ გარე სამყაროს.

 

ბუდჰისტის თვალით დანახული სტუპას მშენებლობა

ბევრი ფიქრობს, რომ სტუპა ეს არის რაღაც უბრალო მონუმენტი, თუმცა ბუდჰისტებისთვის ეს არის საკუთარი პოტენციალის გახსნის საშუალება. იგი ეხმარება უფრო ახლოს ჩაწვდეს განსხივოსნების არსს. მათი უმთავრესი დავალება ამ ცხოვრებაში არის-მართო შენი გონება, რათა გაასუფთავო იგი ზედმეტი ემოციებისგან, რომლებიც ხელს უშლიან გონებას დაინახონ განსხივოსნების გზა. ამიტომ მთელი ცხოვრების განმავლობაში ისინი ცდილობენ ბუდჰას ბუნებას ჩასწვდნენ. ყველა სახის სტუპა მოქმედებს ერთნაირად, მათი მოვალეობაა-გაანთავისუფლონ გონება გარეგანი დაბინძურებისგან. მიაჩნიათ რომ, სტუპა შეიცავს ბუდჰას ყველა სწავლებას და თითოეულ მის დეტალს გააჩნია დიდი მნიშვნელობა.

არის რამდენიმე ეტაპი რასაც ბუდჰისტი სტუპას მშენებლობისას განსხივოსნებამდე მიჰყავს-
„როდესაც ჩვენ ვიწყებთ პრაქტიკას სტუპასთან ერთად, უმეტეს შემთხვევაში ვამარცხებთ საკუთარ თავს. ყველაფერი იწყება სურვილებით, რომელზე კონტროლიც არცერთ ბუდჰისტს არ გააჩნია-ავაგოთ რაც შეიძლება მეტი სტუპა, რადგან ვთვლით რომ ჩვენი სამყარო ამაზეა დამოკიდებული. მაგრამ ეს სურვილები გვაშორებს განსხივოსნების გზას. როდესაც ამას ვიაზრებთ ვიწყებთ საჭირ-ბოროტოს გარჩევას. ბუდჰიზმში ჩვენ ამას ვეძახით განმასხვავებელ სიბრძნეს. როდესაც ამას ვხვდებით ვაწყდებით შხამს-სიამაყეს, რომელიც უნდა გადავლახოთ, რადგან გვესმის, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია სტუპას მშენებლობაში მონაწილეობის მიღება. მაგრამ იმ დროს როდესაც სტუპაში საკუთარ თავს მოდუნების საშუალებას ვაძლევთ უნდა მივხვდეთ რომ ჩვენ ვართ უბრალოდ მრავლის მცირედი, თუმცა აუცილებელი ნაწილი, ვიაზრებთ თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ყველაფერი ჩვენს გარშემო. ბუდჰიზმში ამას ვეძახით თანასწორობის სიბრძნეს. შეიძლება გზად გადავაწყდეთ აგრესიას, სიბრაზეს, როდესაც მორჩილებს ვეუბნებით ერთს-აკეთებენ მეორეს. თუმცა სტუპას დახმარებით შეგვიძლია ჩვენი გრძნობების მიზეზის გააზრება ჩვენ ვიწყებთ იმის დანახვას, თუ როგორ ფუნქციონირებს ყველაფერი. ბუდჰიზმში ამას ვეძახით სარკისებრ სიბრძნეს. შემდეგი რასაც ჩვენ ვაწყდებით ეს არის ეჭვიანობა. რადგან ერთხელ ჩვენ შეიძლება ვყრიდეთ ნაგავს, სხვა კი აკეთებდეს რაიმეს უფრო „მნიშვნელოვანს“ სტუპას მშენებლობისთვის. მაგრამ ამ ეტაპზეც ჩვენ გვევალება მისი გააზრება, როდესაც შეგვიძლია მოვთოკოთ საკუთარი ემოციები, გავიაზროთ მიზეზები და შედეგები. ბუდჰიზმში ჩვენ ამას ვუწოდებთ ყველაფრისმქმნელი სიბრძნე ან გამოცდილების სიბრძნე. თუ ჩვენ გავაგრძელებთ ამაში მონაწილეობის მიღებას, შევეჯახებით საკუთარ გაურკვევლობას, როდესაც არ გვეცოდინება სად ვართ და რა ხდება. ჩვენ დავიწყებთ ინტუიტურ განცდას როდესაც უბრალოდ გვეცოდინება როდის, სად და რა უნდა გავაკეთოთ. ბუდჰიზმში ეს ჟღერს როგორც ველგანმყოფი სიბრძნე. რაც უფრო მეტად ვიაზრებთ თუ რა ხდება ჩვენს გონებაში, მით უფრო მეტ თავისუფლებას შევიგრძნობთ. ჩვენ ამ ეტაპების ინტელექტუალურ დონეზე გააზრება არ შეგვიძლია თუმცა ვგრძნობთ სტუპას მნიშვნელობას. ქარი, რომელიც შეეხება სტუპას, მიაღწევს ყველა ცოცხალ არსებამდე და მოუტანს მათ განსხივოსნებას“-ამბობს ბუდჰისტი ბერი ლოპონ ცეჩუ.

ამ სიტყვებში კარგად ჩანს, თუ რამდენად დიდი მნიშვნელობის მატარებელია ბუდჰისტებისთვის არამარტო სტუპა, არამედ მისი მშენებლობის პროცესიც. იგი რაღაც მხრივ არის ბუდჰას სწავლების პატარა მოდელი, რომელიც გეხმარება საკუთარი თავის შეცნობაში, რათა იპოვნო სწორი გზა განსხივოსნებისკენ. როგორ ხვდები ტანჯვას, შემდგომ ცდილობ მის გააზრებას, ეძებ შეწყვეტის მეთოდებს და ადგები გზას, გზას განსხივოსნებისაკენ. მაშინ ხვდები, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია მართალი საქმე და მართალი ძალისხმევა, მართალი ფიქრი და მართალი ცხოვრება.

სტუპას ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილი არის მისი შინაგანი შემადგენლობა. სტუპები, რომლებიც იგება ტიბეტის, ნეპალისა და ბჰუტანის ტრადიციის მიხედვით, შიგნიდან ირთვება სხვადასხვა სარიტუალო, ძვირფასი ნივთებით. ეს შესაძლოა იყოს პატარა ქანდაკება, მანდალები, ბუდჰისტური ტექსტები, ცა-ცა1 განსხივოსნებულ მასწავლებელთა რელიქვიები და ასე შემდეგ. ცენტრში მაგრდება სიცოცხლის ხე-„სტუპას ცენტრალური სვეტი“. თითოეული ნაწილის შევსება ხდება ლამას მიერ ჩატარებული რიტუალების შემდეგ. როდესაც სტუპას აფორმებენ შიგნიდან და სრულდება მშენებლობა, ლამა ატარებს დასალოც რიტუალს, ყველა დანარჩენ მონაწილეებთან ერთად, ვინც აგებდა სტუპას-იგი თხოვს ბუდჰებს რათა დაიკავონ ადგილი სტუპაში. ამ პერიოდიდან სტუპა იწყებს მოქმედებას როგორც ძლიერი ბუდჰისტური მდელო ყველა ცოცხალი არსებების სასარგებლოდ.

ერთ-ერთ მნიშვნელოვან შემადგენელს წარმოადგენს განსხივოსნებულ მასწავლებელთა რელიქვიები. მაგალითად განსხივოსნების სტუპაში, ელისტაში მდებარეობს მე-15 კარმაპას2 თმები, მე-16 კარმაპას ტანსაცმლის ნაწილის, მიწა ლუმბინიდან- სადაც დაიბადა ბუდჰა შაკიამუნი, მე-14 კარმანას მძივი და ა.შ. ასევე ანთავსებენ სხვადასხვა სუბსტანციებს, რომლებიც სტუპას აშენების ადგილთანაა დაკავშირებული: მიწა, ბალახი, ქვა და ა.შ. ხოლო იმისთვის რომ ხელყონ ომი და კონფლიქტი, სტუპას ქვემოთ სიმბოლურად დებენ საბრძოლო იარაღს. სტუპა „აფერხებს“ მას, ანუ არ აძლევს ომის ენერგიას განთავისუფლების საშუალებას.

 

სტუპას ფორმები აზიის სვადასხვა რეგიონში

ბუდჰისმის გავრცელებასთან ერთად აზიაში, იზრდებოდა სტუპების რაოდენობაც, თუმცა მათ თითოეულ რეგიონში ახასიათებდათ განსაკუთრებული არქიტექტურული ნიშნები. ეს დაკავშირებული იყო იმ ბუდჰიზმის სწავლებასთან, რომელიც იმ რეგიონში იყო გავრცელებული.

ტიბეტში დაცული იყო მკაცრი არქიტექტურული წესები, რომლებიც მცირედ დეტალებშიც კი შეიმჩნეოდა. ტიბეტში ძირითად ყურადღებას ამახვილებდნენ სტუპას შინაგან აგებულებას. ტიბეტური სწავლება, რომელიც ძველ ინდურ ტექსტებს ეყრდნობოდა, წერილობით შემოინახეს სტუპას ზუსტი პროპორციები და ფორმები. ამ სტანდარტებს ისინი ეყრდნობიან დღესაც და თვლიან, რომ მათი სტილი ყველაზე უფრო ახლოს არის ორიგინალთან.

განსაკუთრებული როლი ტიბეტურ სტუპებში უკავია კალაჩაკრას. თუმცა იგი უფრო მეტად ითვლება არა სტუპად, არამედ ტანტრად.3 პირველად იგი აგებულ იქნა აშოკას მიერ ინდოეთში. ვაჯრაიანას წყაროებიდან ცნობილია, რომ ბუდჰამ თავად ჩაატარა კალაჩაკრას რიტუალი და მისცა დავალება მოსწავლეებს აეშენებინათ სტუპა. რადგანაც კალაჩაკრას ტანტრა გახდა საკმაოდ ცნობილი ტიბეტელთა შორის ტიბეტში ააშენეს რამდენიმე მსგავსი სტუპა, რომელთა პროპორციები მკაცრად იყო რეგლამირებული. დღესდღეობით ცნობილია დაახლოებით ათი კალაჩაკრას სტუპა, რომლიდანაც ზოგი მდებარეობს დასავლეთში.

ჩინეთში, სტუპას ფორმები შეჯერებული იყო პაგოდებთან. მოგვიანებით ეს ფორმები გადაიღეს ვიეტნამში, იაპონიასა და კორეაში. თუმცა მათი აგებულება საკმაოდ განსხვავებული იყო ტრადიციული სტუპებისგან. ისინი ძირითადად ორიენტირებულნი იყვნენ გარეგან მოხატულობასა და ფერზე. მათ აგებდნენ მთებში და მაღალ ადგილებში , ამიტომ გამოხატავდნენ არამხოლოდ ბუდჰას სწავლებას, არამედ გარე ლანდშაფტსაც ამშვენებდნენ. დროთა განმავლობაში, ამამ კვლავ იქონია გავლენა სტუპას ვიზუალზე, რადგან ცდილობდნენ, რომ იგი უფრო შერწყმულიყო ბუნებასთან.

ტაილანდში, ბირმაში და სხვა სამხრეთ აღმოსავლეთის აზიის ქვეყნებში, სადაც ძირითადად თჰერავადას ბუდჰიზმია გავრცელებული, სტუპებმა მიიღეს შედარებით უფრო თანამედროვე სახე. იგი ერთდროულად არის პაგოდების და მონასტრების ნაზავი. ზოგ თჰერავადას ბუდჰიზმის წარმოდგენაში, პაგოდები და სტუპები ერთი და იგივე მნიშვნელობის მატარებელია-ორივე აღიქმება როგორც ტაძარი, ზოგან პირიქით, განასხვავებენ ერთმანეთისგან. ჩვეულებრივ ტაილანდში და ბირმაში სტუპას ფორმა არის კონუსისებრი ფორმის, ოქროსფერი. ერთ-ერთი ასეთი ყველაზე ცნობილი შვედაგონი-98 მეტიანი მოოქროსფერო სტუპა მიანმარში. იგი შეიცავს ოთხ ყველაზე დიდ ბუდჰას რელიქვიას: კვერთხს, ბუდჰა კანაკამუნის წყლის ფილტრს, კაშიაპას ტუნიკის ნაწილს, და შაკიამუნის თმის რვა ღერს.

ბუდჰიზმის გავრცელებასთან ერთად აზიის საზღვრებს გარეთ, დასავლელმა მეცნიერებმა თავიანთ ქალაქებში დაიწყეს სტუპების აშენება. რადგანაც დასავლეთში პირველ რიგში განვითარდა ტიბეტური ბუდჰიზმი, სტუპების უმეტესი ნაწილი აგებულია ტრადიციულ ტიბეტურ სტილში და ძირითადად თანამედროვე ტექნოლოგიების საშუალებით. რათქმაუნდა ბუდჰისტები ტაილანდიდან, ვიეტნამიდან აგებენ ტრადიციულ პაგოდებს, ხოლო თანამედროვე მასწავლებლები ნეპალიდან, აგებენ სტუპებს ტრადიციულ ნეპალის სტილში. სტუპას ვიზუალი ერთდროულად გამოხატავს და აირეკლავს ბუდჰას სწავლებას, რომელიც იმ ტერიტორიაზეა გავრცელებული და ამავდროულად, მასში გაერთიანებულია ადგილობრივთათვის დამახასიათებელი არქიტექტურული სტილი. თუმცა ყველაფრის მიუხედავად მათი მიზანი და ფუნქცია მაინც ერთია.

არ აქვს მნიშვნელობა თუ რამდენად დიდია სტუპა, მთავარია ის ენერგია და მიზანი იმისა თუ რატომ შენდება იგი. შედეგად კი შენ იღებ მას, რასაც ეწოდება სიბრძნე, სუფთა გონება, განსხივოსნება. სტუპა არის ბუდჰიზმის განვითარების თანმდევი მთავარი ფიგურა, ბუდჰიზმის პატარა მოდელი, რომელიც ერთდროულად შეიცავს ყველაფერს, იგი მორგებულია ყველა ქვეყანასა და ყველა კულტურაზე. თუ შევისწავლით სტუპას, მივხვდებით თუ რა ეტაპები განვლო ბუდჰიზმმა, რა სახით მოაღწია ჩვენამდე. გავიგებთ მისი წარმოშობის მიზეზებს. იგი დაგვეხმარება უკეთ შევიცნოთ საკუთარი თავი, დავინახოთ ჩვენი ქმედებები შორიდან, გავიაზროთ ყველაფერი და განვთავისუფლდეთ მტანჯველი ემოციებისგან-სწორედ ამ იდეის მატარებელი იყო სტუპა და მომავალშიც ბუდჰიზმის გამომხატველ ყველაზე მნიშვნელოვან სიმბოლოდ დარჩება.

ავტორი: სალომე ბალიაშვილი, საერთაშორისო ურთიერთობების სკოლის მეოთხე კურსის სტუდენტი

 

ბიბლიოგრაფია:
1) http://artsofindia.tripod.com/buddhistart.htm# Татьяна Попова, “Искусство Индии”- Буддийская архитектура, 2004)
2) https://www.youtube.com/watch?v=dgVqC_k8hWw Владимир Сидоренко, “Ступы чудес”, 2015
3) http://stupaman.org/about-3.shtml Пётрек Качмарек, “Практика строительства ступы” 2011
4) http://stupaman.org/stuff.shtml Пётрек Качмарек, “ Заполнение ступы” 2011
5) http://stupaman.org/about-2.shtml Аналотий Соколов, “Что такое ступа?” 2011
6) Роберт Бир, Энциклопедия тибетских символов и орнаментов, 2011

სქოლიო:
1. ცა-ცა-ტრადიციული რელიეფური გამოსახულება, რომელიც დამზადებულია თიხისგან. იგი წარმოადგენს ბუდჰას, სტუპას ან სხვა დადებითი ენერგიის მქონე სიმბოლოებს. ცაცა გამოხატავს განსხივოსნებილ გონებას და გამოიყენება ასევე ამ მიზნის მისაღწევადაც.
2. „ბუდჰას საქმის მქმნელი“ იერარქიულად მესამე ტიბეტური ბუდჰიზმში პანჩენ ლამას და დალაი ლამას შემდეგ.
3. ტანტრა-ჩამოყალიბდა ინდოეთში. ტანტრები წარმოადგენენ პრაქტიკულ სახელმძღვანელოებს და მითითებებს.

საერთაშორისო ურთიერთობები

ბიპოლარიზმი საერთაშორისო ურთერთობებში

16 May , 2018  

შესავალი

ალექსანდრე შარაშენიძე

დღეს ჩვენ უნდა ვისაუბროთ ბიპოლარიზმზე. ეჭვი არ მეპარება, რომ ამის შესახებ ბევრს გსმენიათ, ზოგს შეიძლება გინახავთ კიდევაც. დღეს ჩვენ ავხსნით, რომ ამ საშინელი დაავადების განკურნვა მხოლოდ ლითიუმით არ ხდება.

ა უი მემგონი რაღაც აგვერია.

ხო არა, დაავადებაზე საუბარს არ ვაპირებთ. ჩვენი სასაუბრო თემა იქნება საერთაშორისო ურთიერთობებში არსებული ფენომენი, რომელსაც ბიპოლარული წყობა ეწოდება. თუმცა ამ ბიპოლარიზმის შესახებაც უნდა გსმენოდეთ (და შეიძლება მას მოსწრებიხართ კიდევაც) და ამის “განკურნვაც” შეიძლება ლითიუმის გარეშე.

მაგრამ კარგი, მოდი ჯერ განვმარტოთ, თუ ბიპოლარიზმი რა ნიშნავს. ეს არის ისეთი წყობა საერთაშორისო სისტემაში, როცა არსებობს ორი გამოკვეთილი ძლიერი სახელმწიფო და ისინი ერთმანეთთან რაიმე ფორმის დაპირისპირებაში იმყოფებიან. ყურადღება სწორედ ამ ბოლო ნაწილზე უნდა გავამახვილოთ: “რაიმე ფორმის დაპირისირენა” არ ნიშნავს აუცილებლად ხელჩართულ ბრძოლას, არამედ ეს შეიძლება “ცივი ომის” მსგავს ფენონემად გვევლინდებოდეს. და ზუსტადაც რომ ცივია ომია ბიპოლარიზმის ყველაზე ცნობილი მაგალითი. აშშ და სსრკ, ორი “სუპერძალა”, ორი იდეოლოგია, ორი რადიკალურად განსხვავებული მიდგომა. სწორედ მათი დაპირისპირების გამო დაიწყო ბიპოლარიზმის, როგორც იდეის შესწავლა და ამ სფეროს, როგორც “მეცნიერებას”, საფუძველს უქმნის საერთაშორისო ურთიერთბების ერთ-ერთი წამყვანი თეორიტიკოსი, “თავდაცვითი რეალისტი”, ქენეტ უოლცი.

უოლცს მიაჩნდა, რომ ბიპოლარული წყობა არის ყველაზე სტაბილური. მისი აზრით, მსგავს სისტემაში ორი განსხვავებული მხარე ერთმანეთს “აბალანსებს” და ვერცერთი ვერ გადადის პირდაპირ შეტევაზე, რადგან მეორის ეშინია. თუმცა მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ უოლცმა მისი თეორია ცივი ომის მაგალითზე ჩამოაყალიბა და ცივ ომი არის ძალზედ განსაკუთებული შემთხვევა, რადგანაც ამ დროს უკვე არსებობდა ბირთვული იარაღი და “ურთიერთ-განადგურების შიში”. დღეს ჩვენ შევეცდებით, რომ “შევამოწმოთ” უოლცის იდეა ძველი მსოფლიოს გამოკვეთილი ბიპოლარიზმის მაგალითებზე და გავიგოთ, თუ როგორ ყალიბდება ბიპოლარიზმი, რა თვისებებით გამოირჩევა იგი, როგორ იშლება ეს წყობა და თუ რამდენად უფრო სტაბილურია სხვა წყობებთან შედარებით.

 

ბიპოლარიზმი უძველესი ხანიდან 

მარიამ ქართველიშვილი

პოლარიზმის შესწავლისას, ორი დიდი ხარვეზი არის დიაგნოზირებული, რამაც შეიძლება პოტენციურად ამოავსოს სერიოზული უფსკრული და ასევე გააძლიეროს თეორიტიკული, კონცეპტუალური და სისტემური იარაღი ამ სფეროში გამოსაყენებლად. პირველი უფსკრული სწორედ არაპოლარიზმის ბუნდოვანებაა, რადგან კატეგორიული ტაქსონომია ტრიალებს უნი-ბი-ტრი-მულტი პოლარიზმის გარშემო. ამ სფეროში ნაკლებადაა არაპოლარიზმის თანმინდევრული კონცეპტუალიზაცია, შესაბამისად ჩვენთვის ლიმიტირებულია განვითარებული, ძლიერი თეორიული მოდელი, რომელმაც შეიძლება გაამდიდროს პოლარული სტრუქტურების შესწავლა. მეორე ხარვეზი, არის სტრუქტურული ტრანსფორმაციის შესახებ სისტემური შესწავლის ნაკლებობა, განსაკუთრებით უნიპოლარული სისტემიმიდან ტრანსფორმირების პროცესების შესწავლა.რაში გვჭირდება პოლიტიკურ სტრუქტურაზე დაკვირვება და რატომ ხარჯავენ ადამიანები ამდენ დროს თეორიული მოდელის შესაქმნელა? მარტივად, რომ ავხსნათ ერთერთი არაჩვეულებრივი მიზანი თუნდაც ამ კითხვაზე პასუის გაცემაა: “რას დაემსგავსება პოლიტიკური სისტემა ამერიკული უნიპოლარიზმის შემდეგ?”

 

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად აუცილებელია დავიწყოთ იმ პერიოდიდან, როდესაც არათუ ბიპოლარიზმის ცნება, არამედ ზოგადად პოლიტიკის არსი აღიქმებოდა ბუნდოვნად. დიდი ნაბიჯით უკუსვლით ჩვენ ვბრუნდებით ძველი ახლო-აღმოსავლეთის ისტორიაში, რომელსაც პოლარულობის მხრივ საკმაოდ საინტერესოდ აქვს საქმე. ფაქტების შეგროვებისა და შესწავლის შედეგად, ძველ ახლო-აღმოსავლეთში, ძირითადი გლობალური სტრუქტურა შეინიშნება უნიპოლარული სისტემა, ამას მოსდევს ნონპოლარიზმი, სხვათაშორის ეს ერთერთი უნიკალური შემთხვევაა, როცა სიხშირის მიხედვით, პოლიტიკური ქანქარა ერთი უკიდურესობიდან მეორე უკიდურესობაში ირწევა. არაპოლარიზმს მოსდევს თანაბრად მულტიპოლარიზმი და ტრიპოლარიზმი, ხოლო ყველაზე იშვიათია ბიპოლარიზმი, შესაბამისად, აქედანვე ჩანს, რომ ბიპოლარული სტრუქტურა შეუსაბამოა ძველი ახლო-აღმოსავლეთის იერარქიისთვის. რაც შეეხება ხანგრძლივობას, სისტემა გამოხატავს თანმიმდევრულ ტენდენციას უნიპოლარულ და არაპოლარულ კონფიგურაციებს შორის, ტრიპოლარიზმი ძირითადად გარდამავალი სტრუქტურაა, რასაც ხშირად უნიპოლარიზმი მოყვება, მულტიპოლარიზმი ყველაზე არასტაბილური სტრუქტურაა და მისი ხანგრძლივობაც ცხადია ნაკლებია. ყვე უნ ლაზე ხანგრძლივი არის არაპოლარიზმი, რომელიც მოიცავს 126 წელს, შემდეგ მოსდევს უნიპოლარიზმი 109 წელი, ბიპოლარიზმი 85 წელი მულტიპოლარიზმი 62წელი, ტრიპოლარიზმი 60 წელი.

პოლარიზმის ხანგრძლიობის შესწავლა აუცილებელია, რადგან ის გვიჩვენებს თუ, რომელი სტრუქტურული ხასიათი იყო მისაღები კონკრეტული ძალის კონფიგურაციისთვის. არაპოლარიზმის სიხშირე და ხანგრძლივობა დამოკიდებულია უნიპოლურ სუხშირესა და ხანგრძლივობაზე, რადგან სისტემა ხშირ შემთხვევაში ავლენს ტენდენციას მაღალ ცენტრალიზებულიდან, რისი სახეცაა უნიპოლარიზმი, მკვეთრად დიფუზურ ძალთა სტრუქტურაში, რისი ყველაზე ცხადი ფორმაც არაპოლარიზმია. ასევე უნიპოლარიზმის შედეგად დასუსტებული ქალაქ-სახელმწიფოებს, მთავარი ჰეგემონის დაცემის შემთვხვევაში, ხანგრძლივი დრო სჭირდებოდათ ძალების მოსაკრებად. იქიდან გამომდინარე, რომ ბიპოლარული სტრუქტურა არაპოლარიზმა და უნიპოლარიზმზე გაცილებით დაბალია, ის წარმოადგენდა არასტაბილურ და რთულად შესანარჩუნებელ სტრუქტურას, შესაბამისად, ჩვენთვის ნაცნობი უოლცის თეორია ბიპოლარიზმის სტაბილურობის შესახება, აქედანვე უნდა ავღნიშნოთ, რომ არამართებულია ახლო აღმოსავლეთთან მიმართებაში, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ უოლცი ნაკლებად იკვლევდა ძველი სამყაროს პოლიტიკურ სტრუქტურებს, შესაბამისად, მისი თეორიები დაფუძნებულია შედარებით თანამედროვე პოლიტიკურ მდგომარეობაზე.

რადგან უოლცი მხარს უვლის ძველი სამყაროოს პოლარულობის შესწავლას, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მეც იგივეს ვაპირებ. სწორედ ამიტომ, ახლო აღმოსავლეთოს ბიპოლარიზმს დავიწყებ ერთერთი-ყველაზე დრამატული, ძველი და საინტერესო მაგალითით, რომელიც გვხვდება ჯერ კიდევ ძვ.წ.მე-19 საუკუნეში. ვითარება შემდეგნაირია: გლობალურ-პოლიტიკური სტრუქტურა ტრანსფორმირდება კონკრეტულ ძალების იერარქიად, როდესაც 1890 წელს სამხრეთ ბაბილონში მდებარე ჰეგემონი, ლარსა უპირისპირდება ისინის უნიპოლარიზმს, (ისინი-შუმერულ მეფეთა უკანასკნელი სამართველო დინასტაია). შესაბამისად გლობალური პოლიტიკული სტრუქტურა იღებს ბიპოლარიზმის სახეს, რომელმაც თავის მხრივ, მსოფლიო პოლიტიკურ სისტემაში გზა მისცა ძალაუფლების უფრო ფართო კონცენტრაციას. ისინის, გულმოდგინედ დამუშავებული და ჩამოყალიბებული იდეოლოგიის მიუხედავად, ისინის მეფის სისუსტემ გზა მისცა ლარსას, რომელიც 100 კილომეტრით იყო შეჭრილი სამხრეთში. გუნგუნუმი დამოუკიდებელი ლარსას დინასტიის პირველი მმართველია.

გუნგუნუმი იპყრობს ისინის გავლენის ქვეშ მყოფ ურს, რომელსაც არა მხოლოდ სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს, არამედ ის არაჩვეულებრივი ადგილია, რადგან მის ტერიტორიაზე არსებობდა იდეალური ყურე ვაჭრობისთვის. აქედან გამომდინარე, ურის დაპყრობა ისინის მორიგ კოშმარად იქცევა. თუმცა, ხშირ შემთხვევაში ერთი ქალაქ-სახელმწიფოს კოშმარი ლატარიის მომგებიან ბილეთად იქცევა სხვებისთვის. მართლაც, ელამი, ეშნუნა, მარი, მზარდ ბაბილონიასთანდა ასევე ჩრდილოეთ სირიაში მდებარე საკმაოდ ძლიერ იამქადთან (სამხრეთ ანატოლია) ერთად ერთვებიან ორ ჰეგემონურ სახელმწიფოებს შორის კონფლიქტში და თითოეული მათგანის მთავარი მიზანი, გასაკვირი არაა, რომ რეგიონალური დომინაცია და ტერიტორიული გაფართოვებაა. ისინი და ლარსა ხვდებიან, რომ მსგავს კლიენტებისგან კარგი არაფერი ელით, სწორედ ამიტომ, ისინი ახერხებებ მცირე ქალაქ-სახელმწიფოების ტივტივს მზარდი ცუნამით უპასუხონ და გლობალურ პოლიტიაკას ბიპოლარული ხასიათი შეუნარჩუნონ, შესაბამისად ისინი არ აძლევენ საშუალებას დამატებითმა ძალებმა ჰეგემონია მოიპოვონ. ამასობაში ლარსა ორ კურდღელს ერთად იჭერს და მთლიან გავლენას ამყარებს სამხრეთ (სპარსულ ყურემდე)  და აღმოსავლეთ (ნიპურამდე) ბაბილონიის ტერიტორიაზე, არც ისინი აპირებს გაჩერებას. ის უმეტესწილად ცენტრალრ ბაბილონიას იკავებს, შესაბამისად პერიფერიული სახელმწიფოები ნელ-ნელა თავისუფლდებიან ისინის გავლენისგან. ტერიტორიებისა და ძალაუფლების ამგვარმა განაწილებამ შეინარჩუნა ბიპოლარიზმი, თუმცა ამასთან ერთად ხელი შეუწყო სტაციონარულ (ორივე მხარისთვის გამანადგურებელ) ბრძოლებს მეორეხარისხოვან სახელმწიფოებს შორის. ეშნუნას-ს მზარდმა ძალაუფლებამ და მისმა გაფართოვებამ მარის ტერიტორიაზე, შეაშფოთა ელამი მარი და ბაბილონი, შესაბამისად ბიძგი მიეცა ახალი ალიანსის შექმნას, ლარსას თანხმობით. ეს ალიანსი ამარცხებს ეშნუნა-ს. შემდგომში უკვე ელამის გაფართოვებამ ამ რეგიონში, რაც მოიცავდა სუსას, ზაგროს გარკვეულ ტერიტორიასა და ამასთან ერთად ელამის დომინაციამ მაკროპოლიტიკურ სისტემაში, გამოიწვია ახლა უკვე ეშნუნასა და ბაბილონის ალიანსის შექმნა, რომელმაც მალევე დიდი ზარალი მოუტანა ელამს. დომინოს პრინციპი კვლავ გრძელდება და ამას მოყვება, ლარსას მიერ ელამის ტერიტორიაზე შეჭრა, რის შედეგადაც ელამი უერთდება ისინს, რომელსაც გვერდს უმაგრებდენ კარგი კლიენტები: ურუქი და ბაბილონის გარკვეულ ნაწილს. საუკუნის დასასრულისკენ, ლარსას მზარდმა ძალამ ისინის ჰეგემონია მკვეთრად შეასუსტა. ორ ჰეგემონთა ამ კონფლიქტმა გაანადგურა ბევრი მზარდა სახელმწიფო, მათ შორისაა ეშნუნა და ელამი, თუმცა ამასთან ერთად გამოიწვია ახალი ძალების წარმოქმნა ჰამურაბის ბაბილონისა და ჩრდილოეთ ბაბილონიაში მდებარე ზემო მესოპოტამიისსახელმწიფოს სახით, აქედან გამომდინარე, ლარსა აღარ წარმოადგენს ერთადერთ ჰეგემონ ძალას და ბიპოლარული სისტემა ტრანსფორმირდება ტრიპოლარულ სისტემაში.

ბიპოლარული სტრუქტურის გასაანაზილებლად არ არის საკმარისი ზედაპირული ფაქტებით მსჯელობა, ამოტომ ჩვენ ისე ვერ შეველევით ისინ-ლარსას ბიპოლარიზმის საკითხს, რომ არ ავღნიშნოთ თუ რანაირად შეძლო ახალგაზრდა, „უწვერულმა“ და ახლად გაფართხალებულმა სახელმწიფომ მყარი, ფესვებგადგმული ჰეგემონის შესუსტება. ისტორიული წყაროების მიხედვით, მთავარი მიზეზი იყო ის, რომ ისინის მეფეები ნაკლებ ყურადღებას აქცევდნენ იმპერიაში ირიგაციას. ლარსას მეფე აბისარმა, (1905-1895) და სამუელმა (1894-1866) ისინს მთლიანად შეუწყვიტა წყალმომარაგება, არხების მიართულების შეცვლით სამხრეთისკენ, ლარსას რეგიონისკენ. ისინის ეკონომიკურმა კრიზისმა, ურისთვის ბრძოლაში დამარცხებამ, შესაბამისად ეფექტურ სავაჭრო ყურესა და ნიპურზე კონტროლის დაკარგვამ პირდაპირი დაარტყა ისინს და მისი სწრაფი რეგრესი გამოიწვია. ამ კატასტროფის ნიშნები ნათლად აისახა ისინის დინასტიურ კრიზისში, კერძოდ ტახტზე ადის უკანონო მმართველი და მთავრდება მყარი მემკვიდრეობითი ძალაუფლება. თუმცა ისინი არ იქნა აღებული იქამდე სანამ ისინის უკანასკნელი მეფე დამიქ-იმიშუმ არ დაამარცხა ბაბილონის მმართველმა სინ-მუბალიტ-მა, ხოლო შემდგომეს ტერიტორია როგორც იქნა დაიკავა ლარსას უკანასკნელმა მეფემ რიმ-სინმა (1822-1763), ვგონებ ლარსას საზოგადოებაში კარგად მოქდებდა ჯადოსნური შეგონება: სჯობს გვიან, ვიდრე არასდროს. მართალია ლარსას „გვიან“ ხანმოკლეც არმოჩნდა, თუმცა, ამის მიუხედავად, ზოგიერთი წყაროს მიხედვით ძვ.წ 1794 წელს, ამ დიდი დამსახურების გამო მადლიერმა ხალხმა რიმ-სინის 31 წლიანი მმართველობას ამგვარად შეაფასა:

„ანუს, ენლილისა და ენკის ამაღლებული იარაღის წყალობით, ჭეშმარიტმა მწყემსმა, რიმ-სინმა, დაიპყრო ისინის სამეფო იმპერია და ყველა მისი მცხოვრები, იმდენი რამდენიც იყვნენ, ბევრ მცხოვრებელს შეუნარჩუნა სიცოცხლე, და ამან მას სამუდამოდ გაუთქვა სამეფო სახელი“.

ცხადია, ისინის დამარცხება არ ნიშნავდა, რომ ლარსა საბოლოოდ თავისუფალი იყო გამოწვევებისგან. ლარსას უპირისპირდა ისინის ბაბილონისა და ურუქის ალიანსი, თუმცა ლარსა იგერიებს მოვარდნილ მტერს და ანადგურებს კოალიციას, ურუქის განადგურებამ ლარსას მსოფლიოს ერთერთი ჰეგემონის ადგილი შეუნარჩუნა. მართალია ლარსამ მოიპოვა უდიდესი ძალაუფლება, თუმცა მან ვერ შეძლო ტერიტორიულად მნიშვნელოვნად გაფართოვებულიყო. გვიანდელ მარის წყაროებში, რიმ-სინი დახასიათებულია, როგორც ლარსას მბრძანებელი და 10-15 ქალაქისგან შემდგარი კოალიციის მმართველი, რაც ვგონებ მსგავსი ჰეგემონიის პირობებში არც თუ ისე სახარბიელო სტატისტიკაა. აქედან გამომდინარე, გასაკვირიც არ იქნება, რომ ლარსამ ვეღარ შეძლო უნიპოლარიზმის შენარჩუნება. ისინის კოშმარი ახლა უკვე ლარსას კოშმარად იქცევა, როდესაც ზემო მესოპოტამიის რეგიონალური განვითარება ეჭვქვეშ აყენებს ლარსას აბსოლიტურ ჰეგემონიას და გლობალური პოლიტიკა იღებს ტრიპოლარულ სტრუქტურის სახეს (1800-1760), აქედან ყველაზე ძლიერია ზემო მესოპოტამია ქალაქი აშურით, შემდეგ ბაბილონი, ხოლო რაც არუნდა გასაკვირი იყოს, ტრიპოლარულ სისტემაში ყველაზე ყველაზე სუსტის პოზიციას ლარსა იკავებს. აქედან გამომდინარე, ბიპოლარისტულმა სტრუქტურამ ვერ გაამართლა ჰეგემონის ამბიციები, რასაც მოყვა “გვერდითი ეფექტი” ტრიპოლარიზმის სახით. ასეთი შემთხვევა მხოლოდ

ანტიკურ პერიოდში არ გვხვდება, მოგვიანებით მსგავს სიტუაციას ვაწყდებით 1763 წელსს ინგლისს-საფრანგეთის 7 წლიანი დაპირისპირების შემთხვევაშიც. საქმე კვლავ რეგიონალურ ბიპოლარიზმს ეხება, სადაც, პირობითად, ლარსას მაგივრად ვხვდებით ინგლისს, ხოლო ისინის-საფრანგეთს. ანალოგიურად, ისინ-ლარსას მსგავსად, საფრანგეთ-ინგლისის ბიპოლარული სტრუქტურამ გზა მისცა ახალი ქვე-სახელმწიფოების აღზევებას: მზარდი ავსტრია, რუსეთი, ცოტა ხნის წინ დამარცხებული შვედეთი გავლენის ქვეშ იგდებს ბალტიისპირეთს. ისინ-ლარსასგან განსხავებით, თავდაპრველად ისინიც ჰარმონიულად თანაცხოვრობდნენ, ბრიტანეთი აგრძელებდა ზღვაზე დომინაციას, ამ დროს კი საფრანგეთი მისდევდა კონტინენტურ პოლიტიკას. ძველი სამყაროს მსგავსად, საწყის ეტაპზე აქაც შეინიშნებოდა შედარებით მეორეხარისხოვან სახელმწფოების ალიანსი, ისინის მსგავსად, საფრანგეთზეც დიდი გავლენა მოახდინა ანტიფრანგულმა კოალიციებმა, რომლეშიც ძირითადად ჰოლანდია და ავსტრია მონაწილეობდა. ლარსას მსგავსად, ინგლისმაც სათავისოდ არაჩვეულებრივად გამოიყენა ალინსები და მის გვერძე აღმოჩნდა მზარდი რუსეთი და ჰოლანდია. ისან-ლარსას კონფლიქტის მსგავსად, 7 წლიანმა ომმა გლობალური სახე მიიღო, რომელშიც ჩაერთო ჩრდილოეთ და ცენტრალური ამერიკა, ინდოეთი, ფილიპინები, დასავლეთ აფრიკა. წარმატების მიუხედავათ, ლარსას მსგავსად, ინგლისიც საკუთარ დაგებულ მახეში გაება, რადგან ანტი-ფრანგულ ალიანსში შემავალი სახელმწიფოები, რომელთაც პირველ-რიგში თავიანთი სუბიექტური მიზნები ამოძრავებდათ იმდენად გაძლიერდნენ, რომ უკვე ინგლისაც დიდ საფრთხეს უქმნიდნენ. ამას დაემატა ამერიკის მზარდი ჩართულობაც, ძველ სამყაროს თუ შევადარებთ, ამ შემთხვევაში, ამერიკა პირობიტად შეგვიძლია წარმოვიდგინოთზემო მესოპოტამიად, რომელმაც თავის დროზე ხელი შეუშალა ლარსას უნიპოლარიზმს. ანალოგიურად, მოგვიანებით უკვე ამერიკის რევოლუცია, ფაქტობრივად, წინ ეღობება ბრიტანეთის მოსალოდნელ უნიპოლარიზმს და საბოლოო ჯამში, საფრანგეთ-ინგლისის ბიპოლარული სისტემა, ძველი სამყაროს მსგავსად, მულტიპოლარულ სისტემაში ტრანსფორმირდება.

ლარსა-ისინის დაპირისპირების შემდეგ მრავალმა პოლიტიკურმა ქარმა ჩაიარა, ბიპოლარული, ტრიპოლარული, მულტიპოლარული, არაპოლარული პოლიტიკური სტრუქტურების შემდეგ ჩვენ კვლავ ვუბრუნდებით ბიპოლარულ წყობას, თუმცა საწყის ეტაპზე საუბარი მულტიპოლარული რეალობით უნდა დავიწყო, სადაც ძირითადი ძალა გადანაწილებულია 5 ჰეგემონზე:  ეგვიპტე და მითანი, რომლებიც ერთმანეთს ებრძოდნენ სირია-პალესტინისთვის, ქიცუვათნა, ხეთები და ბაბილონი. ეგვიპტის ინტერესი აზიით ჯერ კიდევ მაშინ იდგამს ფესვებს, როდესაც ჰიქსოსები იპყრობენ ნილოსს ძვ.წ 16-17 საუკუნეში. ეს დაიწყო თუტმოსს პირველის პერიოდში და ზენიტს მიაღწია მეთხუთმეტე საუკუნეში თუტმოს მესამის პერიოდში. გვიანდელ წლებში, ეგვიპტის ექსპედიცია ხმელთაშუა ზღვამდე აღწევს, იპყრობს ბიბლოსს, ევფრატის ნაპირებს, ქარხემიშს და იჭედება მითანური იმპერიის ცენტრში. წინა ქეისის მსგავსად, ჩვენ სახეზეა რეგიონალური ბიპოლარიზმი, სადაცმართებული იქნება გამოვყოთ სამი მომენტი: ეგვიპტე-მითანი; ეგვიპტე-ხეთები; ხეთები-მითანი. აქედან, პირველი რეგიონალური ბიპოლარიზმის შემთხვევა ეგვიპტე-მითანის ურთიერთობაა. ეგვიპტესა და მითანს შორის კონფლიქტში ეგვიპტე ამარცხებს მითანს, შესაბამისად, ბიპოლარიზმს ლოგიკური გაგრძელება აქვს და გარკვეული ხნით ეგვიპტე აღწევს უნიპოლარიმს, ამ პერიოდში ვერანაირი სახელმწიფო ვერ აბალანსებდა ეგვიპტის ძალაუფლებას, სწორედ ამიტომ თავიდან თქმულმა „ჰეგემონებმა“ ბაბილონმა, ხეთებმა და ასევე მზარდმა ასურეთმა სცნეს ეგვიპტის დომინაცია. მითანის მიერ ეგვიპტის უნიპოლარიზმის დამარცხების მცდელობების შემდეგ, მითანი და ეგვიპტე მშვიდობის პირობას დებენ და მითანი უერთდება ეგვიპტის ალიანსს, სადაც სირიის ჩრდილოეთ ნაწილი მითანს ეკუთვნის, დანარჩენი-ეგვიპტეს. საინტერსოა, რატომ დაინო ეგვიპტემ მითანი და ბოლომდე არ შეუტია? სავარაუდოდ, ეს ეგვიპტის ამბიციებიდან გამომდინარეობდა, რომელსაც არა მხოლოდ მითანის არამედ მსოფლიოს დაპყრობა სურდა, რისთვისაც საწყის ეტაპზე სჭირდებოდა მითანის დახმარება. შესაბამისად მშივოდიანი ხელშეკრულების შემდეგა ეგვიპტე სტრატეგიულ ქალაქებს იღებს. მითანის მხრიდან ეგვიპტესთან შეკვრამ სავარაუდიდ დიდი გაღიზიანება გამოიწვია ხეთებში. ანატოლიური დომინანტების არცავასა და აშურას დამარცხებისა და ქიცუვათნა-ზე დომინაციის მოპოვების შემდეგ, ხეთების სამეფო დიდ საფრთხეს უქმნიდა არა მხოლოდ მითანს, არამედ ეგვიპტესაც. ძვ.წ 1390 წელს გლობალურ-პოლიტიკური სახე კვლავ რეგიონალურ ბიპოლარულ სახეს იღებს, სადაც ორ ჰეგემონად გვევლინება ხეთები და ეგვიპტე თუმცა რეგიონალური პოლიტიკა არ არის მყარი და ამის უპირველესს მიზეზს ანატოლიაში მზარდი ალიანსი წარმოადგენს, რომელიც, ისინისა და ლარსასგან განსხვავებით, არ აძლევენ ეგვიპტესა და ჰეთებს აფრების აშვების საშუალებას. დროგამოშვებით გაძლიერებული არცავა და ჩრდილოეთიდანმომთაბარე ქასქები ხელს უშლიან ხეთური სამეფოს ჰეგემონიას და აიძულებენ კვლავ დაუბრუნდეს რეგიონალურ კონსოლიდაციას.

ძვ.წ 1345-1290 წლებში იკვეთება მესამე მომენტიც: ხეთები-მითანი. გრძლი სიტყვა მოკლედ რომ მოვჭრათ, ხეთების სამეფო ახერხებს დაიპყოს მითანი, რასაც მოჰყვება ქიცუვათნას-ს შემოერთება და ქადეშისა და ალეპოს დაპყრობა, ამასთანავე ამყარებს ვასალურ ურთიერთობას უგარითთან, ბიბლონთან, უმურუსთან. ხეთების სრული დომინაცია ჩრდილოეთ სირიის ტერიტორიაზე მით უფრო მყარდება, როცა ქარხემიში და ამკი გამოდის ეგვიპტურ კამპანიიდაან და უწინდელი სუვერენიტეტის იბრუნებს. ამას მოყვება არცავას (თანამედროვე თურქეთის ტერიტორია) განადგურება ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში, და ხეთების დომინაცია განმტკიცდება ანატოლიასა და ჩრდილოეთ ლევანთ-ზე (ხმელთაშუა აღმოსავლეთ ზვისპირეთის საერთო საელწოდება).. მითანის მკვეთრად დასუსტება, გლობალური მასშტაბით, ჰბადებს ახალი მოთამაშის შემოყვანას: ასურეთი, ერთდროს მითანის ვასალი, ახლა უკვე ქვე-სისტემის ჰეგემონი უპირისპირდება ბაბილონს ზემო მესოპოტამია-ზე დომინაციის მოსაპოვებლად. ამ თამაშში, ბაბილონი ასრულებსმორიგე სვლას და, თავის მხრივ, უერთდება ხეთების ალიანს და ამავე დროს აბალანსებს ურთიერთობას ეგვიპტესთან. შეიძლება ითქვავს, რომ ბაბილონი ორმაგ თამაშს თამაშობს, იმ მიზნით, ჩდილოეთით გააჭინაუროს ასურეთთან ბრძოლა. როგორც ვხედავთ, რეგიონალური ბიპოლარიზმიც ნელ-ნელა დეფორმირდება და ერთგვარად გლობალური სტრუტურა მულტიპოლარიზმისკენ ირწევა. ამას ემატება ისიც, რომ ამ დროს ძალას იკრებს ელამის სახელმწიფოც, არა სამხედრო სიძლიერის ხარჯზე, არამედ წარმატებული დიპლომატიური და ეკონომიკური ნაბიჯების წყალობით, რაც იმის ნათელი მაგალითია, რომ უძველეს პერიოდშიც კი გლობალურ პოლიტიკურ სტრუქტურასმხოლოდ მუტრუკთა ჯოგი არა განსაზღვრავდა და მის კომპლექსურობას ძველი ადამიანების გონებრვი და დიპლომატიური ნაბიჯები განაპირობებდა. შორს, რომ აღარ გადავუხვიოთ, ხეთურ-ეგვიპტური ბიპოლარიზმმა და ეგვიპტის მარცხმა, შეეფერხებინა ხეთების ამბიციები, გზა დაუთმო მულტიპოლარული სტრუქტურის პოლიტიკას, რომელიც ეგვიპტესა და ხეთებთან ერთად მოიცავს ბაბილონს, ელამსა და ასურეთს. ამბობენ, რომ ორი კურდღლის მადევარი ვერცერთს ვერ დაიჭერსო, ანალოგიურად ორი ქალაქ-სახელმწიფოს შემყურე ბაბილონმაც ვერცერთის ყურებით ვერ იხეირა და მალევე ასურეთმა დაამარცხა ბაბილონი და ელამი. ამ მოვლენებიდან გამომდინარე იცვლება ჩვენი გლობალურ-პოლიტიკური რუკა და ძვ.წ 1290-1210 წლებში ჰეგემონია ირხევა სამ სახელმწიფოებს შორის: ასურეთი, ხეთები და ეგვიპტე. ასურეთი ექსპანსია აქტიურად მიმდინარეობს, ბაბილონის დამარცხების შემდეგ, ჩრდილოეთით ზაგროსის მთებამდე აღწევს, ახდენს მითანის ტერიტორიის დიდი ნაწილის, ევფრატის აღმოსავლეთით ანექსირებას. საბოლოო ჯამში იკავებს ზემო მესოპოტამიის შუა ნაწილს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ანატოლიას და ჩრდილოეთ სირიას. ამასობაში ეგვიპტისა და ხეთების ბიპოლარისტული დაპირისპირება უფრო მძაფრ სახეს იღებს.

13 საუკუნემდე, სახეზეა არამყარი ბიპოლარისტული სტრუქტურა, რომელიც ირწევა მულტიპოლარიზმსა და უნიპოლარიზმს შორის. ახალ საუკუნეს ახალი დრამები მოყვება დახეთურ-ეგვიპტური ბიპოლარიზმი უფრო გლობალურსა და მძაფრს სახეს იღებს. მართალია, მთავარ მოვლენამდე მოსასვლელად გრძელი გზა გამოვიარეთ, თუმცაფაქტია, რომ აქამდე არც თუმცა ისე მშვიდობიანადმოვედით, გაგახარებთ და გეტყვით, რომ მთავარი აურზაური ახლა იწყება, რადგან 13-ესაუკუნეს ჩვენ ვივყავართ ძველ სამყაროში ერთერთ ყველაზე დაძაბულ, მნიშვნელოვან და იდუმალ მოვლენასთან- ქადეშის ბრძოლასთან. საიდან დაიწყო ქადეში? ქადეშთან დაკავშირებით დიდი არაფერი ვიცით, ჩვენს ხელთაა ორი ეგვიპტური წყარო და ხეთური ცნობებიც, რომელიც მოგვიანებითაა დაწერილი სხვა მეფის პერიოდში. აქედან გამომდინარე, ყველა ცნობა ქადეშის შესახებ არ არის დაზუსტებით ჭეშმარიტი. ტრადიციული ინტერპრეტაციის დახმარებით ვასკვნით, რომ სწორედ ამურის რეგიონმა და ქალაქ ქადეშმამნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ხეთებისა და ეგვიპტელების კონფრონტაციაში. ამურის რეგიონს ჰქონდა იმპერიული ძალა, დამცველობითი პოზიცია პრი იმპერიის საზღვარზე არსებული ქალაქების სტრატეგიაში. ქადეში იყო ერთგვარი გასაღები ჩრდილოეთით ხეთების იმპერიაში შესაღწევად, სამხრეთით-ეგვიპტელების. მითანთან მშვიდობიანობის პერიოდში ეგვიპტის გავლენის ქვეშ იყო ეს ტერიტორიები. ქადეშის გაგონებაზე, უმრავლესობას პარარელად თანამედროვე მდგომარეობა მოჰყავს, სადაც ამერიკისა და რუსეთის სახით ხეთები და ეგვიპტელები გვევლინებიან. მართალია, საქმე კვლავ სირიას ეხება, ინტერესები კვლავ გადაკვეთილია, თუმცა არ მიმაჩნია თანამედროვეობა ქადეშის იდეალურ პარალელად, რადგან რუსეთ-ამერიკასგან განსხვავებით, ხეთებსა და ეგვიპტელებს შორის დაპირისპირება სულ სხვა მოტივით იყო გამოწვეული და ამას პირველ რიგში წმინდა გეოგრაფიული ადგილმდებარეობა ქმნიდა. ამერიკისა და რუსეთის შემთხვევაში დააპირისპირება არის ორი გლობალური სახელმწიფოს გამო, რომელიც რეგიონში გავლენისთვის იბრძვის და არა სასაზრვრო კონფლიქტის გამო. ჩემი აზრით, ბევრად უკეთესი პარალელი იქნებოდა ელზას-ლორენის ფენომენი. ელზას-ლორეინი თავიდან საღვთო რომის იმპერიის საზრვრებში შედიოდა ანუ “გერმანული გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული”, შემდგომ მას იპყრობს აფრანგეთი და იგი საფრანგეტს ეკუთვნის 19 საუკუნის 70იან წლებამდე სანამ ფრანკო-პრუსიური ომი არ ხდება, როცა მას პრუსია შემოიერტებს და პრუსია გერმანიად გარდაიქმნება, შემდგომ პიველი მსოფლიო ომის შემდეგ ამ ტერიტორიას ისვ საფანგეთ იბუნებს. მეორე მსოფლიო ომის დროს, მას ისევ გერმანია შემოიერთებს, მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ ისევ საფრანგეთი. ელზასა და ლორენის მსგავსად დააპორწიალებდნენ ქადეშსა და ამურს. თავიდან სეტ პირველმა წარმატებით აღადგინა ეგვიპტელების კონტროლი ამურსა და ქადეშზე, თუმცა ორივე რეგიონი მისი სიკვდილის შემდეგ კვლავ ხეთების ხელში გადავიდა. შემდგომში რამზესის მმართველობის დროს უმურის რეგიონში არსებული ქალაქები თავისი სურვილით კვლავ ეგვიპტეს ექვემდებარება. შედეგად, ეგვიპტელები და ხეთები მიადგნენ ერთმანეთს საზღვარზე და ასე და ამგვარადქადეში სადავო ტერიტორია ხდება. თვითონ ბრძოლის შედეგები უცნობია და არსებობს მრავალი ვერსია. ქადეშის ბრძოლის ამსახველი მასალალები, წერილობითიც და ვიზუალურიც, გამოირჩევა თავისი სიმდიდრით ყველა სხვა ძველი სამყაროს ომებთან შედარებით. თუმცა ერთი პრობლემაა, როგორც უკვე ვახსენე, ყველა წყარო და მტკიცებულება მოდის ერთი მხრიდან-რამზეს მეორისგან (ეგვიპტის მეფე). ქადეში ნახსენებია ხეთების მხოლოდ ორ წყაროში, თუმცა ორივე დაწერილია სხვა მეფეების პერიოდში. ეგვიპტური წყაროების მიხედვით, რამზესმა მოიპოვა გრანდიოზული გამარჯვება, რომელიც ხაზს უსვამდა ფარაონის ძალაუფლებასა და სიწმინდეს. საქმე იმაშია, თუ რაოდენ სარწმუნოა ამგვარი შეხედულება, თუ ამ ფაქტს არა მხოლოდ ხეთური წყაროები უარყოფენ, არამედ ეგვიპტური ტექსტების დეტალურად გარჩევის შემდეგ თანამედროვე მეცნიერებიც კი ეჭვქვეშ არიან. ტრადიციული ინტერპრეტაციის მიხედვით, ბრძოლის პირველ დღეს ხეთებმა ეტლების საშუალებით გადაკვეთეს ყურე, რომელიც აერთებდა ორონტესის მდინარეს ელმუკადისტან. მათშეუტიეს იმავე დღეს, როცა რამზესი დაბრუნდა ქადეშში. დამარცხებული ეგვიპტელები სამად გაიყვნენ: დასავლეთით მთებისკენ, სამხრეთით, ჩრდილოეთით უახლოეს ამუნის ბანაკში. გადმოცემის თანახმად, რამზესის კაცმა ორი ხეთი შპიონი აღმოაჩინა და იქამდე აწამეს სანამ არ გაიგეს, რომ ხეთების მეფე იმალებოდა ქალაქის უკან. ამის გაგების შემდეგ რამზესმა სამხრეთით გაგზავნა შიკრიკები დახმარების მოსაძებნად. თუ ეს ინტერპრეტაცია ჭეშმარიტია, მაშინ რამზესმა შეძლო პირველ დღეს თავი აერიდებინა კატასტროფისთვის, თუმცა მთავარი კითხვა პასუხგაუცემელია: „წააგო რამზესმა მეორე დღეს? უმეტესობა მკვლევარისა თვლის, რომ ამ ბრძოლაში ეგვიპტე დამარცხდა, თუმცა ცხადია, რომ ეს მოსაზრებაც ჰიპოტეტურია. მართალია ჩვენ არ ვიცით ზუსტი გამარჯვებულის ვინაობა, თუმცა ფაქტია, რომ ხეთების

გამარჯვების შემთხვევაშიც კი, ეს არიყო აბსოლიტური გამარჯვება, რადგან საბოლოო ჯამში ორივე მხარეს მოუწია მშვიდობიანი ხელშეკრულების დადება. სწორედ მშვიდობიანი ხელშეკრულება ასრულებს კონფლიქტს სადავო ტეირორიებთან დაკავშირებით. და აქვე უნდა დავუბრუანდეთ კვლავ ელზას-ლორეინის მაგალითს, რადგანანალოგიურად ეგვიპტელ-ხეთების მსგავსად, საფრანგეთ-გერმანიის კონფლიქტი, სწორედევროკავშირმა, ურთიერთსასარგებლო ორგანიზაციამ, დაასრულა. მართალია ელზასსა და ლორენის შემთხვევაში ევროკავშირი უფრო მედიატორად გვევლინება, თუმცა მთავარი ის არის, რომ სადავო ტერიტორიებისტვის ბრძოლა, მარტივად რომ ვთქვათ, ორივე შემთხვევაში  ურთიერთსასაგებლოდ სრულდება.

ქადეშის ბრძოლის შემდეგ, ანტიკურ ახლო აღმოსავლეთი დიდი ხნით დაემშვიდობა ბიპოლარულ სტრუქტურას, თუმცა განშორება სამუდამო არ აღმოჩნდა დაძვ.წ 620 წელს ბაბილონიასა და ასურეთს შორის კონფლიქტით გამოიკვეთა მომავალი ბიპოლარული სამყაროს კონტური. მთავარი მიზეზიბაბილონის მიერ ასურული უნიპოლარიზმის დამარცხებაა, ამ კონფლიქტის საბაბი კი ბაბილონიის მიერ ასურული შიკრიკებზე თავდასხმაა. უშუალოდ ეს ომი არ წარმოადგენს ბიპოლარული სტრუქტურის მაგალითს, რადგან ასურეთს არა ერთი ჰეგემონი, არამედ კავშირი უპირისპირდება. ამ ქეისის უნიკალურობა იმაში ჩანს, რომ თუ ძირითადად ორი ჰეგემონის დაპირისპირებით   ფორმირდებოდა ბიპოლარული სტრუქტურა, ამ შემთხვევაში, მოკავშირეების მიერ გამარჯვებული ომი ბადებს ბიპოლარიზმს, სადაც ჰეგემონად გვევლინება ბაბილონი და მიდია ორი მოკავშირის სახით.  ისტორიული ფაქტებით, რომ გავყვეთ დავიწყოთ მიდიიდან რომელიც ცენტრალურ ზაგროს იკავებს, მიემართება აღმოსავლეთით ელამისკენ, რომელიც იმ დროს ასურეთს პქონდა დაკავებული. ბაბილონურ-მიდიური კავშირი, კავკასიიდან მოსული ნახევრად მომთაბარე სკვითების დახმარებით ასრულებს ასურეთის უნიპოლარიზმს მესოპოტამიაში, ამან გზა დაუთმო ასურეთის დაპყრობას და ასურეთი იყოფა ორ ნაწილად, მიდია იკავებს ჩრდილოეთ ნაწილს და სახელმწიფო საზღვრებს გადაწევს ცენტრალურ ანატოლიამდე. მართალია მიდიასა და ბაბილონს ამ ეტაპზე არ ჰქონდათ კონფლიქტი, თუმცა ეს არ გამორიცხავდა შესაძლო დაპირისპირებას. აქედან გამომდინარე, მიდიის ტერიტორიის გაფართოვებამ შეაშინა მისი სამხრეთ მეზობლები, განსაკურებით ბაბილონია. ბაბილონია აგებს კედელს ტიგროსიდან ევფრატამდე ორი გეო-პოლიტიკური ბარიერის შესაქმნელად. მეორე მხრივ, არც ბაბილონი უდებს ტოლს მიდიას. ისხელთ იგდებს ასურეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილს, სირია-პალესტინას, რაც იწვევს ეგვიპტის მხრიდან შემოტევას, თუმცაბაბილონი ამარცხებს ეგვიპტელებს დაახლოებით 605 ათასწლეულში, შემდეგ ბაბილონი მიემართება სამხრეთისკენ მთლიანი რეგიონის დასაკავებლად, რისთვისაც ანადგურებს იერუსალიმს. ამის შემდეგ ბაბილონი გრანდიოზულ ძალას იკრებს მიდიის ტერიტორიის გარდა, მთლიანი მესოპოტამია და დასავლეთ სირიის უკონკურენტო ჰეგემონია. ამ პერიოდში გლობალურ-პოლიტიკური მდგომარეობა იდგა ორი დიდი ჰეგემონის ხელში: ბაბილონი და მიდია, რომელთაც მოყვებოდა დანარჩენი სახელმწიფოები: ეგვიპტე, ლიიდა, სპარსეთი, კიმერიელები, სკვითები. ეს უკანასკნელები ვასალებად გვევლინებიან. საინტერესოა, რომ ეს ის უიშვიათესი “უამბიციო” ბიპოლარული სისტემაა, სადაც ორი ჰეგემონი სრულებითაც არ უპირისპირდება ერთმანეთს, და ცოტას თუ გავაზვიადებთ ბედნიერადაც კი თანაცხოვრობდნენ ერთად. აქვე, ეს მდგომარეობა გარკვეულწილად შეგვიძლია ცივ ომსაც შევადაროთ, რომელშიც აშშ და სსრკ, ბიპოლარულ სტრუქტურაში, ორი ჰეგემონი ძალა პირდაპირ ხელჩართულ ბრძოლაში არ შედის, იმიტომ რომ ურთიერთგანადგურების ეშინიათ. მართალია, ცივი ომის შემთხვევაში, საფრთხეს გლობალური კატასტროფა წარმოადგენს ბირთვული ომის სახით და ცხადია ეს გაცილებით უფრო მასშტაბურია, ვიდრე რეგიონალურ ბიპოლარულ სისტემაში ბაბილონ-მიდიისურთიერთდაპირისპირების საფრთხე, თუმცა ორივე შემთხვევაში მხარეები ერთმანეთთან პირდაპირ დაპირისპირებაში არ შედიან, რადგან ეს მხოლოდ ურთიერგამოფიტვით შეიძლება დასრულდეს, ამის მძიმე მაგალითი ჩვენ პელოპონესის ომის სახით გვაქვს, რომელს “ცოტა ხანში” გაეცნობით. ბაბილონურ-მიდიური ბიპოლარული სტრუქტურა მალევე ფორმირდება უნიპოლარულ სისტემაში, თუმცა ეს არც ბაბილონის და არც მიდიის ბრალია. ძვწ 540-330 წლებში სპარსეთი იპყრომს მიდიის ტერიტორიებს და უტევს ბაბილონს მსოფლიოში გასაბატონებლად. სპარსეთი ამარცხებს ბაბილონს და ჰეგემონი სპარსეთი იკავებს მესოპოტამიას, სამხრეთი კავკასია, ეგვიპტე, სირია-პალესტინას და ანატოლიას. ამის შემდეგ, ვერანაირი ძალა ვეღარ უქმნის საფრთხეს სპარსეთის უნიპოლარიზმს, სანამ სპარსეთი არ მოინდომებს საბერძნეთის დაპყრობას.

 

პელოპონესის ომი

 ალექსანდრე შარაშენიძე

ძველი წელთაღრიცხვით მეხუთე საუკუნეში საბერძნეთში შემავალ თითოეულ პოლისს აერთიანებდა ერთი რამ: გოლდშტაინის შიში. ამ გოლდშტაინს კი ირანი ერქვა. სწორედაც რომ ირანის შიშით შეიქმნა დელოსის ლიგა, რომლის ხაზინაც კუნძულ დელოსზე გვხვდებოდა და სწორედაც რომ ირანის შიშით იყო გამოწვეული ათენის დაწინაურება.

რომ გავაკეთოთ ათენის “აღზევების” მოკლე მიმოხილვა უნდა დავიწყოთ ძვ.წ. 480 წლით, როდესაც სპარსული შეტევა საბერძნეთზე დასრულდა. ათენმა ამ დროს ლიდერის ფუნქცია შეითვისა და სხვა ბერძნული პოლისების დახმარებით დაიწყო იონიასა და ეგეოსზე შეტევა. აი ამ დროს კი დაიწყო პერიოდი, რომელსაც თუკიდიდე პენტეკონტაეტიას ეძახის. სასაცილო სახელის მიუხედავად, ამით აღინიშნება ის პერიოდი, როცა ათენი ფაქტიურად იმპერიად გადაიქცა. იგი აგრესიულად უტევდა სპარსულ მიწებს და იმტკიცებდა პოზიციებს საბერძნეთში. საბოლოოდ კი, საუკუნის შუაში, როცა სპარსეთი ეგეოსის ზღვიდან ბოლომდე გაიდევნა, პენტეკონტაეტიას მაგივრად მივიღეთ პერიოდი, რომელსაც საერთოდ “ათენურ იმპერიას” უწოდებენ. სწორედ ამ დროს მიაღწია ათენმა მის სიძლიერის მწვერვალს. მის გავლენის სფეროში სპარტასა და მის მოკავშირეების გარდა ყველა ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფო შედიოდა. დიდი რაოდენობით მოხარკე ქვეყნები კი დელოსის ლიგის ხაზინას ავსებდა და მას აძლევდა საშუალებას, რომ ძლიერი ფლოტი შეექმნა. მოხარკე ქვეყნებს, რა თქმა უნდა, ათენი შესძულდათ, მაგრამ სამაგიეროდ ჩამოყალიბდა მნიშვნელოვანი დიქოტომია, რომელიც ისტორიაში კიდევ ბევრჯერ გამეორდა: საზღვაო სახელმწიფო და სახმელეთო სახელმწიფო. ამ უკანასკნელს კი პელოპონესის ომში, რა თქმა უნდა, სპარტა წარმოადგენდა და მას ათენის პანიკური შიში ჰქონდა.

მაგალითად, 465 წელს, როცა სპარტაში ჰელოტები აჯანყდნენ, სპარტამ მოკავშირეებს დახმარება სთხოვა. ათენმა 4000 ჯარისკაცი გაგზავნა. სპარტამ კი იმის შიშით, რომ ათენელები აჯანყებულების მხარეს გადავიდოდნენ, ისინი დაითხოვა (თუმცა ისიც აღსანიშნავია, რომ ათენმა დანებებულ ჰელოტებს ქალაქ ნაუპაკტუსში მისცა თავშესაფარი, ანუ შესაძლოა, რომ სპარტანელთა შიში დაუსაბუთებელი არ ყოფილიყო).

მაგრამ ამას მნიშვნელობა არ აქვს, რადგან სანამ სპარტა ათენზე ნერვიულობდა. ჩვენი საზღვაო სახელმწიფო კიდევ უფრო მეტად იმაგრებდა პოზიციებს, უბრალოდ საქმე ისაა, რომ მსგავს დროს ყველა ელოდება კაზუს ბელუმს – ომის დაწყების საბაბს და როგორც პირველი მსოფლიო ომი გამოიწვია ერთი შეხედვით სრულიად უმნიშვნელო მოვლენამ, პელოპონესის ომიც გამოიწვია ათენის მიერ ერთ საწყალ პოლის, მეგარასთან, გაფორმებულმა ალიანსმა.

ოღონდ “ეს ის არ არის რაც თქვენ გგონიათ”. მეგარას გამო ომი დაიწყო იმიტომ რომ იგი კორინთოსთან ომში იყო ჩართული. ამ ომში სპარტა რამდენიმეჯერმე “მცირედ” ჩაერია, თუმცა ეს ათენისა და სპარტას დაპირისპირება არასდროს არ ყოფილა და პრინციპში ალბათ არ იქნება არასწორი თუ ვიტყვით, რომ სპარტანელებმა თავიანთი არასაკმარისი ჩაურევლობა ინანეს.საქმე ისაა, რომ პირველი პელოპონესის ომის შუა წლებში ათენი უკვე ემზადებობდა იმისთვის, რომ საბერძნეთის უნიპოლარი ყოფილიყო. თუმცა ბოლო წლებში უამრავმა აჯანყებამ მისი პოზიციები საგრძნობლად შეასუსტა და სპარტას მხირდან ცოტა “დახმარება” ალბათ საკმარისი უნდა ყოფილიყო ათენის “ტახტიდან ჩამოსაგდებად”.

საბოლოოდ ომი დასრულდა იმით, რომ ათენმა მეგარა პელოპონესის კავშირის წევრად ცნო და გაფორმდა ოცდაათიან წლიანი ზავი.

იმედია რომ სკოლაში ირანისა და ბიზანტიის (სხვათაშორის, ესეც ბიპოლარიზმის მშვენიერი მაგალითია) “საუკუნო” ზავები გეყოთ და ხვდებით, რომ “ოცდაათიან წლიანი ზავი” სინამდვილეში თხუთმეტ წლიანს ნიშნავს.

და მართლაც რომ, 15 წელიწადში ათენი ნოსტალგიებში ვარდება და პოულებს კიდევ ერთ პოლისს, რომელსაც კორინთოსთან დავა აქვს. მას კორკირა ეწოდება და თანამედროვე კორფუს ტერიტორიაზე მდებარეობს.

აი ეს დაპირისპირება კი სიმართლე რომ გითხრათ, მე მართლა პირველ მსოფლიო ომს მაგონებს (კონკრეტულად რუსეთის მიერ სერბეთის დაცვას და გერმანიის მიერ ბელგიის ნეიტრალიტეტის დარღვევას).

ათენი აფორმებს კორკირასთან ალიანსს. იწყება ომი ათენსა და კორინთოს შორის. ათენი კორინთოს ერთ-ერთ კოლონიას, პოტიდეიას ალყაში აქცევს. ამ დროს კი პელოპონესის ლიგა უკვე ვეღარ ითმენს და ათენს ომს უცხადებს.

აი ეს კი უკვე “ის” პელოპონესის ომია, რომელსაც ველოდით. საინტერესოა, რომ აქ თავიდანვე იკვეთება ერთი მხარე, რომელსაც თავისუფლება უყვარს და მეორე, რომელსაც საბერძნეთის კონტროლი სურს და მე იმედი მაქვს, რომ ამასობაში შეეჩვიეთ იმას რომ “თავისუფლების მოყვარული” ამ შემთხვევაში სპარტაა, რომელიც ცდილობს, რომ საბერძნეთი ათენის “კლანჭებისგან” იხნსას, მეტიც, სპარტას მხარეს მყოფი ყველა სახელმწიფო, კორინთოს გარდა, სახმელეთო ძალას წარმოადგენდა და, შესაბამისად, მათთვის ათენზე შეტევა წარმოუდგენელი იყო. ამ მხრივ, სპარტას “მხსნელი” წესით ირანი უნდა ყოფილიყო, რომელსაც ძლიერი ფლოტი გააჩნდა და ათენზე შურისძიება სურდა. მაგრამ ირანის აქტიური ჩართვა სპარტას მხარეს ორ პრობლემას გამოიწვევდა: ეს ბიპოლარიზმის მაგალითი აღარ იქნებოდა და სტატიაში ვეღარ გამოვიყენებდით და მეორე, რადგან ირანი საბერძნეთის “გოლდშტაინი” იყო, სპარტას მიერ მათი დახმარების გამოყენება მას “ათენისგან მხსნელის” სტატუსს წაართმევდა.

მოდი გადავიდეთ უკვე უშუალოდ ომზე, რომელიც წმინდა ბიპოლარიზმის მაგალითია. სპარტა, სახმელეთო სახელმწიფო, იწყებს ათენის მიმდებარე ტერიტორიების დაკავებას და ამით ახდენს “ფსევდო ბლოკადას”. ათენი კი, პერიკლეს მეთაურობით, უარს ამბობს სპარტასთან სახმელეთო ბრძოლებზე და თავისი ფლოტით გადადის შეტევაზე და ნაუპაკტუსთან გამარჯვებასაც იპოვებს.

თუმცა, როგორც მეორე პუნიკური ომის დროს ფაბიუსი ამბობდა ღია კონფრონტაციაზე უარს და ამის გამო იგი მისი ცხენოსანთა რაზმის ლიდერის დროებითი პუტჩის მსხვერპლი გახდა, ასევე მოუწია სპარტანელების “ამრიდებელ” პერიკლეს თანამდებობის დატოვება. ნუ უბრალოდ პატარა განსხვავება არის, რომ მან თანამდებობა დატოვა, რადგან მოკვდა. ასევე მოკვდნენ მისი შვილები და მოკვდა ათენის ⅔. ისინი შავი ჭირის ერთგვარმა “წინამორბემდა” ამოხოცა.

თუმცა ამის მიუხედავად, იგივე გეზი აიღო პოსტ-პერიკლე ათენმა, რაც ფაბიუსის ცხენოსანთა რაზმის ლიდერმა: ისინი შეტევაზე გადავიდნენ. ათენის მმართველობაში მოდის აგრესიული კლეონი და ნიჭიერი სამხედრო გენერალი დემოსთენე.

რამდენიმე წარმატებული სამხედრო კამპანიის შემდგომ, ათენელები ქალაქ პილოსის გვერდზე აღმოჩნდნენ. ეს ქალაქი ჰელოტებით, ანუ სპარტანელთა დე ფაქტო მონებით იყო დასახლებული. გაჩნდა საშიშროება, რომ ისინი შეიძლება აჯანყებულიყვნენ და ათენის მხარეს გადასულიყვნენ, სპარტა უშვებს ჯარს წესრიგის დასამყარებლად და აგებს ბრძოლას დემოსთენესთან, თუმცა დემოსთენე სპარტანელთა არმიას ბოლოს ვერ მოუღებს და ამ დროს კლეონი გადაწყვეტს, რომ თვითონ ძლიერი მხედართმთავარია და გაუძღვება ჯარს. იგი მართლა მოახერხებს სპარტანელების დამარცხებას და 300 ტყვესაც ჩაიგდებს.

ომი ათენის მხარეს გადაიხარა და სპარტა ტრადიციულად პანიკაში ჩავარდა. მათ გაგზავნეს გენერალი ბრასიდასი ქალაქ ამფიპოლისის ასაღებად (სხვათაშორის, ამ შეტევის ჩასახშობად ათენელებმა ისტორიკოსი თუკიდიდე გაგზავნეს, თუმცა მან დააგვიანა და ათენიდან გააძევეს, რის შედეგადაც სპარტანელებს “ესაუბრა” და გაუჩნდა საკმარისი მასალა რომ პელოპონესის ომის ისტორია უფრო ობიექტურად დაეწერა). ათენიდან კი რამდენიმე გამარჯვებით გათამამებული კლეონი გაუძღვა ჯარს და სცადა ამფიპოლისის დაბრუნება, ბრძოლაში ისიც და ბრასიდასიც მოკვდნენ. სრული ქაოსის პირობებში კი დაიდო ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულება: ათენმა სპარტას ტყვეები დაუბრუნა და უკან ამფიპოლისი მიიღო.

სანამ ომის მეორე ეტაპზე გადავიდოდეთ, საჭიროა ვისაუბროთ “შუალედზე”, რომელშიც ასევე რამდენიმე პოლიტიკური კრიზისი გვხვდება. უბრალოდ მოდი დროს სანამ გადავიდოეთ სირაკუზაზე და ალკიბიადეს გენიალურ სვლებზე, განვიხილოთ “თეორიული” ნაწილი, რომელიც ჩვენი თემატიკიდან გამომდინარე განსაკუთრებით მნიშნველოვანია.

ძვ.წ. 416 წელს, ათენი ალყის ქვეშ აქცევს მელოსს და მის მოსახლეობას დანებებისკენ მოუწოდებს. თუკიდიდეს კი ათენელებსა და მელოსელებს შორის დიალოგი დეტალურად აქვს აღწერილი. იკვეთება ძალიან საინტერესო დიქოტომია. ათენელებმი ამტკიცებენ, რომ მელოსი ბრძოლას წააგებს და ამიტომაც აზრი ბრძოლას არ აქვს, ისინი უნდა დანებნდნენ. მელოსი ამტკიცებს, რომ მათ გამარჯვების მცირე შანსი აქვთ, რომ ისინი მორალურად სწორად იქცევიან და რომ ამიტომაც ღმერთები მათ დაიცავენ. ათენი პასუხობს, რომ ღმერთებს ესმით, რომ ძლიერის სუსტზე დომინირება ბუნებრივია. მელოსი ამტკიცებს, რომ მათზე შეტევით ათენი სხვა მცირე პოლისებს გააღიზიანებს და შეიძლება ამით მათი მხირდან აგრესია გამოიწვიოს და რომ საერთოდ მელოსი პელოპონესის ომში ნეიტრალურია და, შესაბამისად, ათენი მათ არ უნდა უტევდეს. ათენელები კი პასუხობენ, რომ თუ ისინი ალყას შეწვყვეტენ მაშინ სუსტებად გამოჩნდებიან და რომ ამის შედეგად მათი მოხარკე და “ვასალური” ქვეყნების ნახევარი აჯანყდება. მოკლედ, ეს დიალოგი, გინდ ნამდვილი იყოს, გინდ თუკიდიდეს ფანტაზიის ნაყოფი, მიიჩნევა საერთაშორისო ურთიერთობების ორი ყველაზე დომინანტური სკოლის, რეალიზმისა და იდეალიზმის, პირველ გამოვლინებად. ათენელები რეალისტებად გვევლინებიან, მელოსელები კი იდეალისტებად.

და თუ ვინმეს გაინტერესებთ, მელოსი არ დანებდა. ათენმა მას შეუტია და მისი მთლიანი მოსახელობა ბავშვებიან-ქალებიანად ამოხოცა. დასკვნა თქვენით შეგიძლიათ გამოიტანოთ, როგორც საერთაშორისო ურთიერთობების სხვადასხვა თეორიების სისწორეზე, ასევე ათენის “დემოკრატიულობაზე” და “ჰუმანურობაზე”.

მაგრამ კარგი, მოდი თეორიდაან ცოტა ხნით დავუბრუნდეთ ისტორიას. ამ პერიოდში იწყება სირაკუზაზე დაპირისპირება იონიელებსა და დორიელებს შორის. ათენი გადაწყვეტს, რომ ბუნებრივი რესურსები ესაჭიროება და “იონიელი მოსახლეობის დასაცავად” (იმედია რუსეთი და ყირიმი გაგახსენდათ) უშვებს სირაკუზაზე ჯარს. აქ კი გენიალური რამ ხდება. ათენელთა ჯარის მეთაურად დაინიშნება ალკიბიადე, რომელსაც სასამართლოში უჩიოდნენ. ალკიბიადე ითხოვს, რომ საბრძოლველად წასვლამდე გაიმართოს სასამართლო, ათენელები კი დააწყნარებენ და ეტყვიან, რომ საჩქარო არაფერია. იგი წავა სირაკუზაზე და ამასობაში სასამართლო გადაწყვეტს, რომ იგი დამნაშავეა. ამას ისიც ემატება, რომ სირაკუზაზე ჯარს სპარტაც აგზავნის და ალკიბიადე ძალიან ბედნიერად გადადის სპარტანელების მხარეს. ამოიხოცა ათენელთა მთლიანი ჯარი, მოკვდა დემოსთენე და განახლდა პელოპონესის ომი.

საქმე ისაა, რომ ათენი ამ დროს განადგურების პირას იყო. მისი ხაზინა დაცარიელდა, იონიის ნახევარი მას აუჯანყდა და სპარტას “მხსნელობის” სტატუსი მობეზრდა და ირანის დახმარებას დათანხმდა. როგორც ჩანს, უნიპოლარობის ამბიციები დამღუპველი აღმოჩნდა.

მაგრამ ასე მარტივადაც არ იყო საქმე. ათენი ჯერ კიდევ უფრო მეტად შესუსტდა და მასში დემოკრატია ოლიგარქიამ ჩაანაცვლა, თუმცა მის წინააღმდეგ აჯანყებულ ქალაქებს “გაახსენდათ”, რომ დაცვა ესაჭიროებოდათ და ისევ ათენის მხარეს გადავიდნენ, ირანის დახმარებამ კი დააგვიანა. მაგრამ ერთი შეხედვით ათენის საქმე მაინც საშინლად იყო, რადგან მისი ფლოტი ოლიგარქიას არ ემხრობოდა და საერთოდ ათენზე შეტევას აპირებდა. ამ გაურკვეველ სიტუციაში კიდევ უფრო გაურკვეველი რამ ხდება და ფლოტის მეთაური ალკიბიადე ხდება, რომელიც ათენში დემოკრატიას დააბრუნებს და მას რამდენიმე გამარჯვებას მოუპოვებს.

თუმცა ათენმა ისევ თავისი თავი გაინადგურა. მათ არამარტო ალკიბიადე, ასევე ექვსი გენიალური საზღავო ლიდერი გააძევეს. სპარტამ კი ფლოტის მეთაურად ლისანდერი დანიშნა, რომელმაც ათენის ზღვაზე ბატონობას ბოლომ მოუღო და პელოპონესის ომში სპარტას გამარჯვება მოუპოვა.

ომი დასრულდა. ათენმა წააგო. მის სათავეში “ოცდაათი ტირანი” მოვიდა, თუმცა მალევე ისინი მოსახლეობამ მოიშორა და დემოკრატია დაბრუნდა. ათენური იმპერია სპარტანულმა ვერ ჩაანაცვლა. ჩნდება შეკითხვა: რა მოხდა? პასუხი მარტივია: მივიღეთ ბიპოლარული წყობის ერთ-ერთი შესაძლო დასასრული: ურთიერთ გამოფიტვა და ურთიერთ განადგურება და თუ გიჩნდებათ შეკითხვა “რატომ განადგურება”, პასუხი უმარტივესია: პელოპონესის ომის შედეგად სპარტა და ათენი ორივე საკმარისად შესუსტდა, რომ შესაძლებელი გამხდარიყო მესამე ძალის გამოჩენა, ჯერ თებესის სახით და შემდგომ კი უკვე თებესელეის მიერ გაზრდილი ფილიპ II-ის მაკედონიის სახით.

 

 

პუნიკური ომები

ძვ.წ. მესამე საუკუნეში, ხმელთაშუა ზღვაში ორი ძლიერი სახელმწიფო გვხვდება: კართაგენი და რომი. ეს უკანასკნელი ერთგვარი სახმელეთო იმპერია იყო და “იტალიის მფარველად” გვევლინებოდა. კართაგენი კი ზღვებს აკონტროლებდა და ჩრდილოეთ აფრიკაზე ბატონობდა. თუმცა არსებობდა ერთი წერტილი, რომელიც ამ ორს შორის ომს, ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით, “ითხოვდა”, ეს იყო სიცილია.

თუ რას ვგულისხმობ ომის მოთხოვნით, მემგონი მალევე მიხვდებით, როცა ავხსნი თუ როგორ დაიწყო პირველი პუნიკური ომი. ქალაქ მესინაში (რომელიც იტალიასა და სიცილიას შორის სრუტეს აკონტროლებდა) შეიჭრნენ მამერტინები. მათ ქალაქიდან გასვლას სირაკუზის მმართველი, ჰიერონ II ითხოვდა. მამერტინებმა დახმარება კართაგენს და რომს სთხოვეს. კართაგენმა რომს დაასწრო და ჰიერონთანაც ერთგვარი შეთანხმება დადო, მაგრამ რომმა ჯარი მაინც გაგზავნა და კართაგენელი ადმირალი მოკლა. და დაიწყო ომი.

მოკლე მიმოხილვა რომ გავაკეთოთ, რომმა ამ ომში დაამტკიცა, რომ იგი “უბრალოდ სახმელეთო სახელმწიფო არ არის”. საქმე ისაა, რომ აგრიგენტუმთან განცდილი მარცხის შემდგომ კართაგენმა გადაწყვიტა, რომ თავის ფლოტის იმედზე ყოფილიყო, რადგან ამ მხრივ მას უდავო უპირატესობა ჰქონდა და ეს ლიპარის კუნძულებთან მოპოვებულ გამარჯვებაშიც დამტკიცდა. თუმცა აქვე გამოჩნდა რომაელების უმნიშნველოვანესი თვისება, რაც ალბათ მათი აღზევების მთავარი მიზეზი იყო (და მათი დაცემის კი, ამის დაკარგვა): ადაპტაცია. რომმა სულ რაღაც ორ თვეში თავისი ფლოტი სასწაულად გაზარდა და მას საბოლოოდ ასზე მეტი საბრძოლო ხომალდი ჰყავდა. მათ ომში გამარჯვებაზე გამარჯვება მოიპოვეს და კართაგენს სიცილია დაათმობინეს და დიდი კონტრიბუციაც დააკისრეს.

ერთი შეხედვით, კართაგენელები უნდა “დაწყნარებულიყვნენ” ამ მარცხის შემდგომ, თუმცა სამქე ისაა, რომ პირველი პუნიკური ომის დროს გამოჩნდა გენერალი, რომელმაც სიცილიაზე რომის წინააღმდეგ უამრავი სახმელეთო გამარჯვება მოიპოვა – მას ერქვა ჰამილკარ ბარკა.

სწორედ ჰამილკარის შვილი იყო ჰანიბალი, რომელიც ლეგენდის თანახმად ბავშვობაში მამამისმა დააფიცა, რომ სამუდამოდ რომაელების მტერი იქნებოდა.

მაგრამ მოდი მოვლენების ნუ გავცდებით. პირველი პუნიკური ომის შემდგომ ჯერ რომის შემდგომი “გაბრწყინება” ჩანს, როცა ისინი სარდინიასა და კორსიკას იპყრობენ. ამ დაპყრობას კართაგენში არსებული შედარებით “კონსერვატორული” ფრთა ჰამილკარს აბრალებს. ჰამილკარი კი მიდის იბერიაში და იკავებს ვერცხლის საბადობეს, რომელიც საბოლოოდ კართაგენის ის ფულის წყარო გახდება, რითაც ისინი რომაელების ვალებს გადაიხდიან.

ჰამილკარის სიკვდილის შემდგომ კი ეს საბადოები ჰანიბალის განკარგულებაში გადადის და იგი მათ პოლიტიკური ძალაუფლების მოპოვების მიზნით იყენებს და იწყებს მეორე პუნიკურ ომს.

ძალიან ბევრი რამის თქმა შეიძლება მეორე პუნიკურ ომზე, თუმცა ჩვენი თემატიკიდან გამომდინარე შევეცდები, რომ უფრო “თეორიულ” ნაწილს დავუთო დრო. მოდი დავიწყოთ ჰანიბალის გენიალური სვლით, რომ რომისთვის ალპებიდან შეეტია. პირველ რიგში, საჭიროა იმის გაცნობიერება, რომ ამ სვლაში ჩანს, თუ ჰანიბალი ამპარტავნობას და სიამაყეს როგორ ივიწყებს. იგი აცნობიერებს, რომ კართაგენი აღარ არის ზღვების ბატონი და, შესაბამისად, მას რომთან მოგება მხოლოდ ხმელეთზე შეუძლია, ანუ, ამ ორმა სახელმწიფომ პოზიციები “გაცვალა” და მეორე იგი ხვდება, რომ საჭიროა ისეთი მოქმედება, რომელზეც “მარტივად ადაპტირებად” რომსაც კი გაუჭირდება სათანადოდ რეაგირება.

შემდგომ კი უნდა ვახსენოთ ფაბიუსის ფენომენი. მისი სრული სახელი კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუს ვეროკოსუსი იყო და იგი რეალურად რომის კუტუზოვი იყო. მან გააცნობიერა, რომ ჰანიბალის მსგავს ნიჭიერ მხედარმთავართან პირდაპირ ბრძოლას აზრი არ ჰქონდა. საჭირო იყო მისთვის თავის არიდება და ნელ-ნელა გამოფიტვა. მან რეალურად “scorched earth”-ის ფენომენი შექმნა, ანუ შენივე მიწის განზრახ “გაფუჭება”, რომ მტერმა მისგან მოსავალი ვერ მიიღოს.

სამწუხაროდ, რომში დიქტატორის სტატუსის შენარჩუნება მხოლოდ ექვსი თვით შეიძლებოდა და ფაბიუსის მიერ ამ პოსტის დატოვების შემდეგ მარადისეულ ქალაქს უბედურება დაემართა.

216 წელს მოხდა კანეს ბრძოლა. ჰანიბალმა დაახლოებით 85000 რომაელი “შეიტყუა” და მათ ალყა შემოაქცია. რომის მთლიანი ჯარი განადგურდა და კანეს ბრძოლა ისტორიაში შევიდა, როგორც სამხედრო სტრატეგიის ერთ-ერთი უდიდესი მაგალით.

თუმცა აქაც ჩვენ ყურადღება უფრო თეორიულ ნაწილს უნდა მივაქციოთ. ისტორიკოსები ხშირად აკრიტიკებენ ჰანიბალს, რადგან მან კანეს ბრძოლის შემდგომ პირდაპირ რომს არ შეუტია. თუმცა საქმე ისაა, რომ ამ პერიოდში ომის მოსაგებად გენერალურ ბრძოლაში გამარჯვების მოპოვება საკმარისად ითვლებოდა. ჰანიბალმა კი ამას მიაღწია, მაგრამ რომი არ დანებდა. სწორედ ეს ეპოქა, ეს ომი და სწორედაც რომ კანეს ბრძოლა იყო გარდამტეხი მომენტი, რის შემდგომაც ომის ეს დაუწერელი კანონი შეიცვალა და მივიღეთ ახალი რეალობა: ამ პერიოდიდან უკვე ომში გასამარჯვებლად საჭირო იყო გენერალურ ბრძოლაში გამარჯვების მოპოვება და მნიშვნელოვანი ქალაქის დაპყრობა. ეს “წესი” კი შენარჩუნდა 20 საუკუნე, სანამ ისევ კუტუზოვის დროინდელმა რუსეთმა არ დაარღვია ნაპოლეონთან, როცა მათ ბოროდინო წააგეს, მოსკოვი დაკარგეს, მაგრამ დანებებაზე მაინც უარი თქვეს.

მოდი მეტს აღარ მოგაწყენთ და გეტყვით, რომ შემდგომ რომმა ისევ ფაბიუსის მეთოდებით გააგრძელა მოქმედება. საბოლოოდ გამოჩნდა უნიჭიერესი გენერალი სციპიონ აფრიკელი, რომლის მამაც ადრე ჰანიბალთან ბრძოლაში დაიღუპა. სციპიონი ჰანიბალის მსგავსად ორიგინალურად მოიქცა და მან პირდაპირ კართაგენზე მიიტანა იერიში. ჰანიბალს უკან დაბრუნება მოუწია და იგი საბოლოოდ ზამას ბრძოლაში დამარცხდა.

ზავი კი საერთოდ საშინელი იყო კართაგენისთვის. მას მოუწია ომსა და საგარეო პოლიტიკაში დამოუკიდებლობაზე უარის თქმა, ესპანეთის დათმობა და 10 000 ტალანტის სახით კონტრიბუციის გადახდა.

ამის შემდგომ კი მოხდა მესმაე პუნიკური ომი და მე იმედი მაქვს, რომ გიჩნდებათ მარტივი შეკითხვა: რატომ? რატომ იყო ეს საჭირო? რომს ხომ უკვე მოგებული ჰქონდა?

პასუხი არის ძალზედ მარტივი. მეორე პუნიკური ომის შემდგომ ჩვენ მივიღეთ ბიპოლარული სამყაროს ერთ-ერთი შესაძლო შედეგი: ერთი მხარის გამარჯვება და უნიპოლარიზმის ჩამოყალიბება. რომი გახდა უდავო უნიპოლარი. უნიპოლარმა კი შეიძლება რამდენიმე რაღაც გააკეთოს: “თავის თავს მიხედოს”, ანუ თვით განვითარებაზე იზრუნოს, ან იზრუნოს თავისი სტატუსის, როგორც უნიპოლარის, შენარჩუნებაზე. რომმა მეორე გადაწყვიტა და მესამე პუნიკური ომი კი ამის დასტურია. ომი დაიწყო მხოლოდ იმიტომ, რომ კართაგენი ვაჭრობით მდიდრდებოდა, რომს კი არ სურდა, რომ მისი ძველი მტერი ოდნავადაც კი გაცოცხლებულიყო და საფრთხე გამხდარიყო და ამიტომაც მან იგი სამუდამოდ მოსპო და ალბათ სწორედაც რომ სამუდამო მოსპობაზე მეტყველებს ლეგენდა, იმის შესახებ, რომ მათ კართაგენი “მარილით დაფარეს”, რომ ეს მიწა უნაყოფო გამხდარიყო.

 

შეჯამება

მოდი ეხლა დავფიქრდეთ იმ მაგალითების შესახებ, რომლებიც განვიხილეთ. მივიღეთ ქეისი, როცა ერთმა მარემ გაიმარჯვა და გახდა უნიპოლარი. მივიღეთ ქეისი, როცა ორივემ წააგო და ორივეს სხვამ გადაუარა. მივიღეთ ქეისი, რომელშიც ორივემ მოიგო და ორივე გადარჩა. ისეთი ქეისიც კი მივიღეთ, რომელშიც დაპირისპირება ნორმალურად საერთოდ არ მომხდარა და მან საერთოდ კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა ჩვენი ბიპოლარიზმის დეფინიცია, რომელშიც ვახსენეთ, რომ საჭირო არის რაიმე სახის დაპირისპირება.

ჩნდება შეკითხვა: იყო თუ არა სწორი ჩვენი განმარტება? საქმე ისაა, რომ ეს განმარტებაც ეკუთვნის ბატონ უოლცს და ჩვენ ამ პრეზენტაციის დასაწყისში ვთქვით, რომ მისი ჰიპოთეზა ბიპოლარული სტრუქტურის სტაბილურობის შესახებ უნდა შეგვემოწმებინა.

ნუ, ცხადია, ვაჩვენეთ, რომ ბიპოლარიზმი ყოველთვის დაპირისპირებას არ ნიშნავს და რომ ამ კუთხით იგი ცდებოდა. თუმცა მოდი ეხლა ვნახოთ რამდენად მართებული იყო მისი იდეა ბიპოლარიზმის სტაბილურობის შესახებ.

ეს ალბათ უოლცის ყველაზე ფართოდ გაკრიტიკებული იდეაა, რადგან ცივი ომიმ ამერიკის გამარჯვებით დასრულდა და ყველა საერთაშორისო ურთიერთობების ლიბერალურის სკოლის თეორიტიკოსმა ერთხმად დაიძახა “აი, უოლცი შეცდა, ბიპოლარიზმი სტაბილური არ ყოფილა”. თუმცა მათი კონკრეტულად ეს კრიტიკა მცდარია, რადგან სსრკ-ს დაშლა შიგნიდან მოხდა და არა ბიპოლართა ომის შედეგად.

მაგრამ უოლცი მაინც შეცდა და იმედი გვაქვს, რომ ჩვენ დღეს ამის დემონსტრირება შევძელით ამ უამრავი მაგალითით, რომლებშიც ბიპოლარული სტრუქტურა თითქმის ყოველთვის, ერთი გენიალური გამონაკლისის გარდა, პირდაპირი დაპირისპირებით დასრულდა და ამ სტრუქტურის დაშლით.

ჩნდება შეკითხვა: რატომ და რა შეეშალა უოლცს? პასუხი გვხვდება იდეაში, რომელიც თამაშის თეორიისა და საერთაშიროსი ურთიერთბების ერთგვარ გადაკვეთას წარმოადგენს. მას ჩვენ ვუწოდებთ “უსაფრთხოების დილემას”.

წარმოიდგინეთ სიტუაცია, როცა ორი სახელმწიფო გვაქვს და ორივეს სურს უსაფრთხოება, ანუ მეორისგან თავის დაცვა. ორივე ამ დროს დაიწყებს თავისი ჯარის გაძლიერებას. მეორის მიერ ჯარის გაძლიერების შემჩნევაზე ორივეს უჩნდება წარმოდგენა, რომ მეორე ომისთვის ემზადება და იგი კიდევ უფრო მეტად იწყებს სამხედრო ძალების გაძლიერების და მართლაც რომ ომისთვის მზადებას იწყებს. შესაბამისად ეს პოტენციური კონფლიქტი უფროდაუფრო ცხელდება და საბოლოოდ “დუღილის ტემპერატურას” აღწევს და იწყება ომი. ცივი ომის შემთხვევაში ეს არ მოხდა, რადგან ორივე მხარეს ისედაც გააჩნდა ისეთი შეიარაღება, რომელსაც მეორის განადგურება შეეძლო. ძველი სამყარო კი ასეთი არ არის.

ნუ საბოლოოდ. ამ ყველაფრის შემდგომ იმედია თქვენ გააცნობიერეთ თუ რა არის ბიპოლარიზმი, რითი გამოირჩევა იგი, როგორ შეიძლება დასრულდეს იგი და ა.შ.

ჩვენ კი, თავს დავაჯერებთ, რომ ქენეტ უოლცის თეორიების სიმცდარე დავამტკიცეთ და მემგონი უკვე სტატიის დასაწყისს უნდა მივუბრუნდეთ, რადგან ორივეს ამასობაში ბიპოლარიზმი დაგვემართა და ლითიუმი გვჭირდება.

 

 

გამოყენებული ლიტერატურა:

 

 

 

პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები,სამართალი

რა უნდა ვიღონოთ მცოცავი ოკუპაციის წინააღმდეგ?

14 Aug , 2017  

საქართველომ უნდა იმუშავოს იმისთვის, რომ ევროკავშირმა, მისმა წევრმა და საქართველოს სხვა მოკავშირე სახელმწიფოებმა რუსეთს დაუწესონ სერიოზული ეკონომიკური სანქციები შიდა ქართლში ე.წ „საზღვრის“ გადმოწევის გამო და საერთოდ ჩვენი ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის გამო, ისევე როგორც ეს გაკეთდა უკრაინასთან მიმართებაში. უკრაინის გამო რუსეთს უამრავი ეკონომიკური სანქცია და პოლიტიკური გართულება აქვს დაწესებული, საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაციის გამო კი– არცერთი. რატომ უნდა გრძელდებოდეს ასე? More…

ისტორია,პოლიტიკა

ჩაუშესკუ?

1 Jul , 2017  

რუმინეთში რომ ვცხოვრობდი, რაღაცებს ვკითხულობდი იმ ქვეყნის ისტორიის შესახებ. ზოგადად ისტორია ძალიან მაინტერესებს და იურიდიულზე რომ არ გადამეწყვიტა სწავლა, ალბათ რამე ისტორიასთან დაკავშირებულს ვისწავლიდი. ჰოდა აღმოვაჩინე, რომ ჩაუშესკუს, რუმინეთის კომუნისტი დიქტატორის, გასამართლებასა და სიკვდილით დასჯაში ბევრი კითხვა და გაუგებარი რამ არსებობს. ზოგადად როგორც ინგლისურენოვანი, ისე რუსულენოვანი სტატიებიდან გამომდინარე ისეთი შთაბეჭდილება შემექმნა, რომ რუმინეთში კომუნისტური ხელისუფლების შეცვლა მოხდა არა რევოლუციის ანდა საპროტესტო მოძრაობის შედეგად, როგორც სხვა მრავალ ევროპულ სახელმწიფოში მოხდა ეს და თუნდაც საქართველოში, არამედ უფრო გადატრიალების გზით. 1989 წლის დეკემბრის 20–იან რიცხვებამდე, როცა ჩაუშესკუს რეჟიმი დაემხო, რუმინეთში არ შეინიშნებოდა მრავალრიცხოვანი და სისტემატური საპროტესტო აქციები. ახლა საქართველოს რომ შევადაროთ, საქართველოში ჯერ 9 აპრილამდე დაახლოებით ნახევარი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა მასშტაბური საპროტესტო აქციები, 1989 წლის 9 აპრილის მერე 1991 წელს დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე, 2 წლის განმავლობაში, ხომ სულ საპროტესტო რეჟიმში იყო ქვეყანა. რუმინეთში იყო ერთი საპროტესტო ტალღა ქვეყნის დასავლეთ საზღვრისპირეთში, ის ჩაახშეს ტანკებით და რამდენიმე დღეში ჩაუშესკუს რეჟიმიც დაემხო. თანაც როცა დაემხო, აღმოჩნდა, რომ სამხედრო მეთაურების დიდი ნაწილი თურმე ჩაუშესკუს მოწინააღმდეგეები ყოფილან და ეგრევე გადავიდნენ რევოლუციის მხარეს.

More…