ისტორია,კულტურა,რელიგია

წმინდა ქალაქი სამი რელიგიისათვის

3 Jun , 2020  

ავტორი : ნიკოლოზ თექთურმანიძე


   მსოფლიოს სამი უდიდესი რელიგია – იუდაიზმი, ქრისტიანობა და ისლამი – საკუთარ წმინდა ქალაქად იერუსალიმს მიიჩნევს, რომელთანაც თითოეულს ისტორიულად აკავშირებს წმინდა ადგილები: ებრაელებისთვის ეს არის გოდების კედელი და თავად იერუსალიმი, ქრისტიანებისათვის ვია-დოლოროსა დ აღდგომის ტაძარი, ხოლო მუსლიმებისთვის – ალ-აკსას მეჩეთი. მანამ სანამ  მთავარ საკითხზე გადავიდოდეთ, აღნიშვნის ღირსია ის ინფორმაცია, რომელსაც ზემოთ მითითებულ სამ რელიგიაში იერუსალიმამდე მივყავართ. ესაა წმინდა ადგილები. იუდეველებისთვის წმინდაა მთელი ისრაელი, რომელიც, თორას მიხედვით, მათივე ღმერთმა აღუთქვა. განსაკუთრებით წმინდაა მათთვის ტაძრის მთა (ჰარ ჰა-ბაითი) და მისი დასავლეთ კედელი (კოტელ ჰა-მაარავი). გარდა ამისა, ებრაელები თაყვანს სცემენ პატრიარქთა სამარეს (აბრაჰამის, იცხაკისა და იაკობის საფლავებს); მატრიარქ რახელის საფლავს – ქალაქ ბეთლემის ახლოს; იერუსალიმში კი, სიონის მთაზე მდებარე საფლავს, რომელსაც მეფე დავითს მიაწერენ. ისინი პატივს მიაგებენ შუა საუკუნეების რამდენიმე რელიგიური მოღვაწის საფლავსაც. ქრისტიანებისათვის წმინდა მიწაა პალესტინა/ისრაელი, რადგან იესო ქრისტე სწორედ აქ მოღვაწეობდა. ამ ტერიტორიაზე მდებარე 100-მდე ადგილი ქრისტიანებისათვის განსაკუთრებით წმინდად ითვლება, მათ შორის: იერუსალიმი, ბეთლემი, ნაზარეთი, ქალაქი კანა, თაბორის მთა, გალილეის ტბის ირგვლივ არსებული მიდამოები, მდინარე იორდანე და სხვ. რელიგიური დატვირთვა აქვს ქრისტიანობასთან დაკავშირებულ ახლო აღმოსავლეთის კიდევ რამდენიმე ადგილს, მაგალითად ტარსუსი, ეფესი, სინას მთა, ანტიოქია და სხვ. ეს ადგილები ნაკლები რაოდენობის ქრისტიან პილიგრიმს იზიდავს, ვიდრე წმინდა მიწა. მუსლიმებისათვის ყველაზე წმინდა ადგილია მექა, სადაც დაიბადა მოციქული და წინასწარმეტყველი მუჰამმადი და სადაც მდებარეობს მასჯიდ ალ-ქა’აბა (ქააბას მიზგითი, რომლის ეზოშია „შავი ქვა“). მექას მიდამოებშია სხვა წმინდა ადგილებიც – მინა, მუზდალიფი, არაფათის ველი და არაფათის მთა. მუსლიმებისთვის მეორე წმინდა ქალაქია მედინა, სადაც დაკრძალულია მუჰამმადი, ხოლო მესამე – იერუსალიმი, სადაც მდებარეობს „წმინდა ნაკრძალი“ (ალ-ჰარამ აშ-შარიფი). იერუსალიმი იყო კიბლა (ლოცვის მიმართულება) მუჰამადისთვის, ვიდრე იგი, მედინაში მყოფი, 623 წლიდან კიბლად არ აქცევდა მექას. ამით მექაში მდებარე ქააბას ისლამში უპირველესი სიწმინდის მნიშვნელობა მიენიჭა. იერუსალიმში, რომელიც მუსლიმებისათვის წმინდა ქალაქია, მათთვის მთავარი წმინდა ადგილია ალ-ჰარამ აშ-შარიფზე მდებარე ალ-აკსას მიზგითი და ალ-უბბათ ას-სახრა (კლდის გუმბათი). იქიდან გამომდინარე, რომ განსახილველ სამ რელიგიაში იუდაიზმი ყველაზე ძველია, სწორედ მისი იერუსალიმთან კავშირით დაიწყება თემა.

იერუსალიმი და იუდაიზმი

    პატრიარქების ეპოქაში, მანამ სანამ ებრაელები იერუსალიმს დაეუფლებოდნენ, მათთვის საკულტო მნიშვნელობა ჰქონდა შილოს, ბეთ-ელს, შხემს.  თვლიან, რომ მეფე დავითის შემდეგ იერუსალიმი იქცა იუდაიზმის სიმბოლოდ, ებრაელი ერისა და მისი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების უდიდეს სტიმულად. როდესაც ებრაული სახელმწიფო წყვეტდა არსებობას, იერუსალიმი თავის სიმბოლურ როლს ყოველთვის ინარჩუნებდა. ებრაელები თვლიან, რომ უფალმა აირჩია იერუსალიმი, ისევე როგორც აირჩია მათი ერი. თუმცა თორაში (მოსეს ხუთწიგნეულში) იერუსალიმი პირდაპირ ნახსენები არც ერთხელ არაა. ითვლება, რომ სწორედ ის იგულისხმებოდა, როდესაც თორაში მოიხსენიება შალემი: „მელქისედეკმა, შალემის მეფემ, გამოიტანა პური და ღვინო. ის იყო უზენაესი ღმერთის მოძღვარი. აკურთხა აბრაამი და თქვა: კურთხეულია აბრამი უზენაესი ღმრთისა, ცისა და დედამიწის მეუფის მიერ“.

    იუდაისტური რწმენის თანახმად, პირველი და მეორე ტაძარი სწორედ იმ ბორცვზე იყო აგებული (მორიას მთა), სადაც აბრაჰამმა აიყვანა თავისი ძე იცხაკი ღვთისთვის შესაწირად. ბორცვს, რომელიც იერუსალიმის ძველ ქალაქში მდებარეობს, ებრაულად „ჰარ ჰა-ბაით“-ი (ტაძრის მთა) ქვია. პირველი ტაძარი (რომელიც, თანახის თანახმად, მეფე სოლომონმა ააგო ძვ.წ. X საუკუნეში) დაანგრიეს ბაბილონელებმა ძვ.წ VI საუკუნეში. ტაძარი აღადგინეს იმავე საუკუნეში. მეორე ტაძარი რომაელებმა დაანგრიეს ახ.წ. 70 წელს. მის ნაწილად ითვლება მხოლოდ საძირკვლის შემორჩენილი საყრდენი, რომელსაც იუდეველები თავისი სარწმუნოების ძირითად სალოცავად მიიჩნევენ. მორწმუნე ებრაელებს სჯერათ, რომ მესამე ტაძარს აღმართავს მაშიახი (მესია, ღვთის მიერ მოვლენილი მხსნელი). ორთოდოქსული იუდაიზმი უკრძალავს ებრაელებს ჰარ ჰა-ბაითზე ასვლას, რადგან მას შეუძლია შემთხვევით დაადგას ფეხი და შებღალოს ის ადგილი, სადაც იმყოფებოდა ტაძრის „წმიდათა წმიდა“[1]. მთავარი რაბინათი 1967 წლიდან საგანგებო წარწერითაც აფრთხილებს ამის შესახებ მორწმუნე ებრაელებს. 20 საუკუნის წინ, როდესაც ტაძარი იდგა, „წმიდათა წმიდაში“ შესვლის უფლება ჰქონდა მხოლოდ პირველმოძღვარს, ისიც წელიწადში ერთხელ – იომ ქიფურზე (განკითხვის დღეს). ყველა დანარჩენ ებრაელს იქ შესვლა სიკვდილის შიშით ეკრძალებოდა. რადგანაც თითქმის ორი ათასწლეულია, რაც ტაძარი აღარ არსებობს, „წმიდათა წმიდის“ ზუსტი მდებარეობა უცნობია.   
   ებრაელისათის იერუსალიმი და სიონი სინონიმებია. ორივე სიტყვა გადატანით აღნიშნავს არა მარტო ქალაქს, არამედ ისრაელის მთელ მიწას. თანამედროვე ებრაულმა ნაციონალურმა მოძრაობამ „სიონიზმმა“ სახელი მიიღო არა ქვეყნისა და ხალხის სახელიდან, არამედ ადგილის სახელიდან. სიონისა და იერუსალიმის ასახვა იყო ერთ-ერთი მთავარი მოტივი ტრადიციული ებრაული ხატოვნებისა. ორი ათასწლეულის განმავლობაში ებრაელები მსოფლიოს ყველა კუთხეში ლოცულობდნენ იერუსალიმის მიმართულებით. მორწმუნე ებრაელი საჭმლის მიღების შემდეგ სამადლობელში დღემდე ახსენებს იერუსალიმის აღდგენასა და იქ დაბრუნებას.
    იმის გამო, რომ იერუსალიმი საერთოდ სიწმინდის სიმბოლოა, იუდაიზმი ცნობს ზეციურ იერუსალიმსაც. მაგრამ ღვთისმოსავობა, რელიგიური სიმბოლიზმი და მესიანური იმედები მიმართულია მიწიერი იერუსალიმის მიმართ, როგორც ებრაელთათვის მათი ღმერთის (იაჰვეს) მიერ აღთქმული მიწისადმი. იერუსალიმში ამჟამად არაა ებრაელი ხალხის უწმინდესი სალოცავი, ვინაიდან ტაძარი დაგნრეულია. მაგრამ არც ერთ მორწმუნე ებრაელს ეჭვი არ ეპარება, რომ უფალმა მის ერს აღუთქვა ეს მიწა და აირჩია ადგილი, სადაც გამოგზავნის მაშიახს (მესიას) ტაძრის აღსადგენად.

იერუსალიმი და ქრისტიანობა

   ქრისტიანები წმინდა მიწად მიიჩნევენ იმ ადგილს, სადაც დაიბადა, მოღვაწეობდა და მოწამეობრივი სიკვდილი განიცადა იესო ქრისტემ. გეოგრაფიულად ეს ადგილი მდებარებს ისტორიული პალესტინის ტერიტორიაზე, სადაც ამჟამად არის ისრაელის სახელმწიფო და პალესტინის ადმინისტრაცია. თეორიულად ქრისტიანობისათვის ზეციური იერუსალიმი უფრო მეტს ნიშნავს, ვიდრე მიწიერი. ქრისტიანობისათვის ცენტრალურია არა „ფიზიკური“ ტაძარი (იუდეველთა მსგავსად), არამედ მაცხოვარი. ეკლესია თავს მიიჩნევს ქრისტეს სხეულად. მიწიერ იერუსალიმში მდებარე სალოცავები უნდა მოაგონებდეს ქრისტიანს იმ წმინდა მოვლენებს, რომლებიც ამ ადგილზე მოხდა. ამჟამად მიწიერი იერუსალიმიც ქრისტიანებისათვის ძვირფასია და იგი მოლოცვის ადგილია. ქრისტიანობა უშვებს იმასაც, რომ „წმინდა მიწა“ სხვაგანაც შეიძლება იქნეს წარმოსახული. ამიტომ გაჩნდა ქრისტიანულ ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც, ეკლესია მონასტრები სახელად „სიონი“, „ბეთლემი“, „ბეთანია“, „გეთსემანია“.
   ქრისტიანებს იერუსალიმში აქვთ გამოკვეთილი ყველაზე წმინდა ადგილი – ტაძარი, რომელსაც მართმადიდებლები უწოდებენ აღდგომის ეკლესიას, ხოლო კათოლიკეები წმინდა აკლდამის ეკლესიას. ტაძრის შიგნით მდებარეობს გოლგოთა და ქრისტეს საფლავი. ქრისტიანობის სხვადასხვა განშტოებას იერუსალიმში და მთლიანად ისტორიულ პალესტინაში მდებარე ეკლესია-მონასტრებზე სულიერი და ეკონომიკური კონტროლისათვის ერთმანეთში დიდი დავა ჰქონდათ. მაგალითად, ცნობილია, რომ კათოლიკე ჯვაროსნებმა იერუსალიმის აღების შემდეგ წმინდა აკლდამის ეკლესიიდან გამოაძევეს მართლმადიდებლები, რომლებიც იქ დაბრუნდნენ მხოლოდ მუსლიმთა მიერ კათოლიკე ჯვაროსნების განდევნის შემდეგ. ამჟამად ეს ტაძარი გაყოფილი აქვთ არც თუ ძმური ურთიერთდამოკიდებულების მქონე იერუსალიმის ბერძნულ მართმადიდებლურ საპატრიარქოს[2], ფრანცისკანელთა ორდენსა[3] და იერუსალიმის სომხურ[4] საპატრიარქოს. იქვე პატარა ფართობს ფლობს კოპტური საპატრიარქო. ამ ეკლესიაში გარკვეული უფლებები ეთიოპურ და სირიულ საპარტიარქოებსაც შეუნარჩუნდათ. ამ სამი მონოფიზიტური მიმართულების სამღვდელოებას, ოსმალეთის სულთნის 1852 წლის ფირმანის თანახმად, რელიგიურ პროცესიაში მხოლოდ მონოფოზიტ სომხებთან ერთად შეუძლია მონაწილეობა. XVI-XVII საუკუნეებამდე ამ ტაძარში წარმოდგენილი იყო აგრეთვე ქართული მართმადიდებელი, მარონიტული და ნესტორიანული ეკლესიებიც. ქართველები უკვე 1050-იანი წლებიდან ფლობდნენ გოლგოთის ნაწილს. იგივე მეორდებოდა XIV-XVII საუკუნეების განმავლობაშიც. მაგრამ სამივე ზემოთხსენებული მონოფიზიტური ეკლესია ვერ უხდიდა დიდ გადასახადს ოსმალეთის მთავრობას და დაკარგა „წმინდა აკლდამის ეკლესიაში“ ყოფნის უფლება.
   იერუსალიმის, როგორც წმინდა ადგილის, მიმართ მთელი ქრისტიანობის დამოკიდებულების შეფასებისას მნიშვნელოვანია, რომ მისი პოლიტიკური ამბიციები არ დომინირებდეს სულიერ ინტერესებზე – ჯვაროსნების დრო დიდი ხანია წავიდა. ამჟამად ქრისტიანულ სამყაროს არა აქვს იერუსალიმზე პოლიტიკური კონტროლის პრეტენზია. მსოფლიო პოლიტიკისათვის მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ იერუსალიმში ქრისტიანობის არც ერთი მიმართულება არ ედავება კონკრეტულს ადგილს არც იუდაიზმს და არც ისლამს.

იერუსალიმი და ისლამი

   იერუსალიმს მუსლიმებისათვისაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. არაბულად მისი სახელია ალ-კუდს (სრული სახელი კი ალ-კუდს აშ-შარიფ (წმინდა დიდებული)). 638 წელს, იერუსალიმის დაპყრობის შემდეგ, ხალიფა ომარმა თანამებრძოლებთან ერთად საკუთარი ხელით გაწმინდა ნატაძრალი ადგილი და გამოაჩინა კლდისპირი, რომელიც ისლამმა თავის წმინდა ადგილად გამოაცხადა, საიდანაც „მუჰამმადმა ზეცაში იმოგზაურა“.            
   იერუსალიმში არსებული ქრისტიანული ეკლესიებისა და სხვა სალოცავების სიმრავლე ერთგვარი გამოწვევა იყო ახალი ბატონებისათვის, რისი მსგავსიც მათ არაფერი გააჩნდათ. ამიტომაც, როდესაც ომაიანი ხალიფები დამასკოში დამკვიდრდნენ და სახალიფო მსოფლიო იმპერიად იქცა, ხალიფა აბდალ მალიქ იბნ მარვანმა დაახლოებით 691-692 წლებში იერუსალიმში ააგო „კლდის გუმბათი“. იგი არქიტექტურული შედევრია და დღესაც დომინირებს იერუსალიმის ზეცის ფონზე. იგი, როგორც ვარაუდობენ, აიგო იუდეველთა ნატაძრალზე – იმ ბორცვზე, რომელიც ებრაელებისათვს არის ჰარ ჰა-ბაითი, ხოლო არაბებისთვის ალ-ჰარამ აშ-შარიფი. იმავე ბორცვის განაპირას მეშვიდე საუკუნეში აიგო დიდი მიზგითი ალ-აკსა, რაც სიტყვა-სიტყვით „შორეულს“ ნიშნავს – ეს არის ისლამის მესამე უწმინდესი მიზგითი, მექასა და მედინას შემდეგ.
    არავითარი წყარო არ ადასტურებს იმას, რომ მუჰამმადი ოდესმე ყოფილა იერუსალიმში – მის დროს არსებული ბიზანტიის იმპერიის ქრისტიანულ ქალაქში. ამას ზოგი არაბი მეცნიერიც აღიარებს. ისევე როგორც თორაში, იერუსალიმი არც ყურანშია პირდაპირ მოხსენიებული. ყურანის მე-17 სურაში არის ბუნდოვანი მინიშნება „ხელუხლებელი მიზგითიდან უშორეულეს მიზგითში“ მუჰამმადის ერთი ღამით გადაადგილების შესახებ. შემდგომში ეს „უშორეულესი მიზგითი“ იდენტიფიცირებულ იქნა, როგორც იერუსალიმის ალ-აკსა. მუსლიმთა რწმენის მიხედვით, მუჰამმადმა ბურაკის მეშვეობით სასწაულებრივად იმოგზაურა ერთ ღამეს მექადან იერუსალიმში („ისრა“), საიდანაც ავიდა ზეცაში („მირაჯი“). ერთხელ პროფესორმა ვერბლოვსკიმ ირონიით აღნიშნა: „პირდაპირი ფრენა მექადან ზეცაში არ არსებობდა, საჭირო იყო გადაჯდომა იერუსალიმში“. ისრასა და მირაჯის წყალობით ისლამმა თავი დაუკავშირა იერუსალიმის განსაკუთრებულ სიწმინდეს, რომელიც უკვე მყარად იყო დამკვიდრებული იუდაიზმსა და ქრისტიანობაში და ეს კულტურული მემკვიდრეობა საკუთარ რელიგიურ სისტემაში ჩართო.
   ნებისმიერ მცირე ზომის ტექსტს, მასალას ან თუნდაც დიდ ნაშრომს უფრო საინტერესოს ხდის შედარება, თუკი სცენარი მეორდება. ჩემი აზრით, საინტერესო პარალელი, ამ მხრივ, იქნება თბილისის მაგალითი. როგორც იერუსალიმში, ისე ჩვენს დედაქალაქში მრავლადაა ადგილები, რომლებიც სწორედ რელიგიურ მრავალფეროვნებაზე მეტყველებენ. მსოფლიოში საქართველო ცნობილია თავისი მულტიკულტურიზმით. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით გავრცელებულია თბილისში, სადაც ვხვდებით თითქმის ნებისმიერი კულტურის ფენომენს. რასაკვირველია, ქრისტიანულ სახელმწიფოში ტაძრები მრავლადაა და ეს არცაა გასაკვირი, თუმცა საინტერესოა, მაგალითად, ისლამური კულტურის ნაწილი – მეჩეთები, რომლებიც მდებარეობს ბოტანიკური ბაღის მახლობლად და რიყის ტერიტორიაზე. ეს ორი მეჩეთი შიიტებისაა, ხოლო სუნიტების მეჩეთი აბანოთუბანშია. იუდაიზმის სიმბოლო – სინაგოგაც – მოიძებნება ქალაქში და არა მხოლოდ ერთი, არამედ რამდენიმე.

წმინდა ადგილი და პოლიტიკა

    ადგილის სიწმინდის ფორმირება ყოველთვის ერთნაირად არ ხდება. იერუსალიმის სიწმინდისადმი ორი მსოფლიო რელიგიის მიდგომის შედარება ასეთ სურათს იძლევა: ქრისტიანობის შემთხვევაში ისტორიული ფაქტები – იესოს ცხოვრება და სიკვდილი – ქმნიან რელიგიურ ფაქტებს: აღდგომასა და ამაღლებას. ჯერ ისტორიული და შემდეგ რელიგიური ფაქტები ერთად ქმნიან ქრისტიანობის წმინდა ადგილს. ისლამის შემთხვევაში კი თანმიმდევრობა საწინააღმდეგოა: რწმენა და ღვთისმოსავობა ქმნიან რელიგიურ ფაქტს – მუჰამმადის ასვლას ზეცაში; რელიგიური ფაქტი ქმნის ისტორიულ ფაქტს – მუჰამმადის ყოფნას იერუსალიმში. ჯერ რელიგიური ფაქტი და მისი მეშვეობით წარმოშობილი ისტორიული ფაქტი ერთად ქმნიან ისლამის წმინდა ადგილს. ასე შექმნილი ისტორიული ფაქტი მუსლიმი თეოლოგის, კულტუროლოგისა და დასავლეთის უნივერსიტეტში განათლებამიღებული მუსლიმი პოლიტიკოსის მიერაც კი ისეთივე რეალობადაა მიჩნეული, როგორც დადასტურებული, თვალნათელი ფაქტი.

   ისლამისთვის, რომელიც, ქრისტიანობისგან განსხვავებით, არ მიჯნავს ცხოვრების რელიგიურ და საერო სფეროს, რელიგიურ ფაქტს ისეთივე მნიშვნელობა აქვს, როგორც რეალურ ისტორიულ ფაქტს.

  ზუსტად იგივე შეიძლება ითქვას ყველა სხვა რელიგიის ჭეშმარიტ მორწმუნეზე ანუ ისეთზე, რომელაც სწამს და ოდნავი ეჭვის შეტანაც არ შეუძლია თავისი სარწმუნოების სისწორეში. მორწმუნესათვის ერთადერთი ჭეშმარიტება მისივე რელიგიის წმინდა წიგნშია, რომელსაც მას მღვდელი, იმამი ან რაბინი განუმარტავს. ის, რომ ალაჰის მოციქულისა და წინასწარმეტყველის, მუჰამმადის, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქმედება იერუსალიმს უკავშირდება, ამ კონკრეტულ ადგილს მუსლიმებისათვის განსაკუთრებულ სიწმინდეს ანიჭებს. ის, რომ ეს ადგილი არის ალ-ჰარამ აშ-შარიფი, ბუნებრივად გულისხმობს, რომ იგი დარ ალ-ისლამის („ისლამის სახლის“) ნაწილად უნდა დარჩეს, როგორც ათასზე მეტი წლის განმავლობაში იყო კიდეც. მუსლიმი მიიჩნევს, რომ ეს ადგილი მისი სამყაროს პოლიტიკური სივრცეა. არც თუ ისე იშვიათად ხდება, რომ რელიგიურ განზომილებას არადანიშნულებისამებრ, პოლიტიკური ინტერესებისათვის, იყენებენ. რელიგიური არგუმენტები და სიმბოლოები გამოიყენება სეკულარული მოძრაოების მიერ საკუთარი პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად. ეს რელიგიურ დაპირისპირებას აღვივებს. ყველა სარწმუნოებისათვის სხვა სარწმუნოების მიმდევარი არის „ურწმუნო, ურჯულო, მწვალებელი“. ძველი ბერძენისათვის ყველა არაელინი „ბარბაროსი“ იყო. ებრაელებისათვის ყველაარაებრაელი არის გოი[5]. დაყოფა „ჩვენ“ და „ისინი“ უნივერსალურია.

    იმის გამო, რომ იერუსალიმი წმინდა ქალაქი იყო, მას განუწყვეტლივ „ათავისუფლებდნენ“ რელიგიური საბაბით. „გათავისუფლების აქციას“ საერო ხელისუფალი ახორციელებდა, რასაც დიდი სისხლისღვრა სდევდა თან.  ძვ.წ XI საუკუნეში მეფე დავითი იერუსალიმს იებუსელებისაგან ათავისუფლებდა; ბაბილონელები – იუდეველებისაგან, ხოლო შემდეგ სპარსელები – ბაბილონელებისგან; იუდეველი მაკაბელები – წარმართი ელინებისგან; რომაელები – მეამბოხე იუდეველებისაგან; ზოროასტრელი ირანელები – ქრისტიანი ბიზანტიელებისაგან; მუსლიმი არაბები – იმავე ბიზანტიისაგან; ქრისტიანი ჯვაროსნები – მუსლიმებისაგან; მუსლიმები – ქრისტიანებისაგან; ოსმალეთის სულთანი სელიმ პირველი – მამლუქებისაგან; ინგლისელები – ოსმალებისაგან.

    ებრაული იატაკქვეშა  ორგანიზაციები 1945-1948 წლებში ბრიტანელებისაგან ათავისუფლებდნენ იერუსალიმს. ახლად შექმნილ ისრაელის სახელმწიფოსა და არაბულ ქვეყნებს შორის 1948-1949 წლებში წარმოებული ომის შედეგად იორდანიას დარჩა იერუსალიმის „ძველი ქალაქი“ – ის, რაც ებრაელთათვის ასე ფასობდა სიწმინდის გამო: იქ არის მათი „დასავლეთი კედელი“.  1967 წელს ძველი იერუსალიმი ებრაელებმა გაათავისუფლეს იორდანიელებისაგან. ახლა უკვე პალესტინელი არაბები ისახავენ თავის მიზნად „ალ-კუდსის“ გათავისუფლებას სიონისტებისაგან. 1967 წლიდან ისრაელის სახელმწიფო ფლობს იერუსალიმს. მაგრამ უშუალოდ ჰარ ჰა-ბაით/ალ-ჰარამ აშ-შარიფის ტერიტორია, ფაქტობრივად, „ვაკფ[6]“-ია, რომლის მესვეურები არ ემორჩილებიან ისრაელის საერო ხელისუფლებას. მუსლიმებსა და იუდეველებს ერთსა და იმავე წმინდა ადგილზე აქვთ პრეტენზია, რაც თითქმის უიმედოს ხდის მათი მორიგეობის ყველა მცდელობას. ორი რელიგიისათვის წმინდა ადგილის გეოგრაფიული თანხვედრა, რა თქმა უნდა, იდეოლოგიურ დაპირისპირებას იწვევს და ვერავითარი ეკონომიკური გარიგება ვერ შეძლებს მის გადაჭრას. რელიგიური დავა ერთსა და იმავე ადგილისათვის პოლიტიკურ და სამხედრო დაპირისპირებაში შეიძლება გადაიზარდოს. იმავე ჰარ ჰა-ბაით/ალ-ჰარამ აშ-შარიფის მაგალითი გვარწმუნებს ამაში.

   მოლაპარაკების დროს, რომელიც პალესტინა-ისრაელის კონფლიქტის მოსაგვარებლად აშშ-ის პრეზიდენტის შუამავლობით მიმდინარეობდა კემპ-დეივიდში 2000 წელს, ერთ-ერთი დაუძლეველი ბარიერი აღმოჩნდა იმაზე შეთანხმება, თუ ვინ უნდა ფლობდეს დე-იურედ „ტაძრის მთას“. ზოგი მიმომხილველი იმასაც კი ამტკიცებს, რომ პრობლემა იყო, თუ ვინ უნდა განაგებდეს „ტაძრის მთის“ მიწისქვეშეთს და მსჯელობდნენ ე.წ „ვერტიკალური სუვერენიტეტის“ შესახებაც კი: „ტაძრის მთის“ ქვედა ფენა, ჰეროდეს დროინდელი კედლის ნაშთებამდე, ებრაელებს უნდა დაქვემდებარებოდა, ზედა ფენა არაბებს, ხოლო მამლუქებისა და ოსმალების დროს ნაგები – პალესტინელებს. სამწუხაროდ, ეს დავა სულაც არ იყო აზრთა გაცვლა-გამოცვლა რელიგიურ-ფილოსოფიურ თემებზე. როდესაც ზემოთხსენებული მოლაპარაკება ჩაიშალა, იგივე ადგილი პალესტინელთა მეორე აჯანყების სიმბოლოდ იქცა. ამისათვის პალესტინელებმა საბაბად გამოიყენეს 2000 წლის 28 სექტემბრის ისრაელის ოპოზიციის იმდროინდელი ლიდერის არიელ შარონის, მისი თვალსაზრისით – გაცნობითი, ხოლო პალესტინელების თვალსაზრისით – პროვოკაციული, ასვლა „ტაძრის მთაზე“ და იქ მდებარე, მუსლიმთა ერთ-ერთი უდიდესი სალოცავის – ალ-აკსას მიზგითთან – მისვლა. შარონი ავიდა იქ დიდძალი პოლიციის თანხლებით, მაგრამ ვაკფ-ის მეურვეების ფორმალური ნებართვის გარეშე. ამას მოჰყვა პალესტინელთა ხმაურიანი პროტესტი, ჯერ ქვების, მერე კი ტყვიის სროლა, დახოცილები და პალესტინელთა აჯანყება, რომელიც მხოლოდ 2005 წელს დამთავრდა.

   იერუსალიმის მაგალითზე ჩანს, რომ წმინდა ადგილის მნიშვნელობა პოლიტიკაში ხანდახან არანაკლებია, ვიდრე ტერიტორიისა, რომელსაც, ძირითადად, ეკონომიკური ან სამხედრო-სტრატეგიული დატვირთვა ეძლევა. უფრო მეტიც, წმინდა ადგილის შემთხვევაში კომპრომისის მიღწევა თითქმის შეუძლებელია.

ბიბლიოგრაფია:

  1. https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435
  2. https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/12/06/why-jerusalem-important-three-major-religions-and-other-questions-answered/926944001/
  3. რევაზ გაჩეჩილაძე – „ახლო აღმოსავლეთის ისტორია“.
  4. https://www.aljazeera.com/news/2010/03/201032571 10514804.html

[1] „წმიდათა წმიდა“ ანუ უწმინდესი ადგილი. ტერმინი აღნიშნავდა იერუსალიმის ტაძრის შიდა და ყველაზე წმინდა ადგილს, სადაც აღთქმის კიდობანი ინახებოდა.

[2] ის ამტკიცებს, რომ წარმოადგენს მთელ მართლმადიდებლობას და არც ერთ სხვა ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას არ მისცემს უფლებას, მოითხოვოს ცალკე ადგილი ამ ტაძარში.

[3] ორდენი წმინდა მიწაზე კათოლიციზმს წარმოადგენს.

[4] გრიგორიანულ

[5] მრავლობითში „გოიმ“. ეს სიტყვა აღნიშნავს „ხალხს“, მაგრამ მას, ძირითადად, „უცხო ხალხის“ მიმართ იყენებენ.

[6] მუსლიმური სამართლით, არის ქონება, რომელზედაც სახელმწიფო ან კერძო პირი უარს ამბობს და გასცემს რელიგიური ანდა საქველმოქმედო მიზნებისათვის.


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.