ისტორია

ხოსრო ფარვიზის მოღვაწეობა და საგარეო პოლიტიკა

29 Jun , 2020  

ავტორი : ნიკა ხომერიკი

„გმართებს დატოვო ქვეყანაზე კარგი სახელი
რათა ამქვეყნად არ დაგირჩეს ავის მზრახველი!“
-ფირდოუსი, „შაჰნამე“

     მსოფლიო ისტორიაში გვხვდება ძალიან ბევრი საინტერესო ავანტიურა, ისინი განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობენ, საგარეო პოლიტიკაში კი მისი მოწყობა ითხოვს გამორჩეულ სტრატეგიასა და მოულოდნელობას. ახლო აღმოსავლეთში საერთაშორისო ურთიერთობებით და, უფრო მეტად, დაპყრობებით ბევრი ადამიანი შეგვიძლია გამოვარჩიოთ, ისინი ყოველთვის გვაკვირვებენ არაორდინალური გადაწყვეტილებებით, რომლებიც განაპირობებენ მათ წარმატებებს: კიროს მეორის მიერ მარდუქისთვის მსხვერპლის შეწირვა ბაბილონში, შაჰ აბასის მიერ უცხოელი და მათ შორის ქართველი ნიჭიერი ხალხის გარშემო შემოკრება. ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ავანტიურა საგარეო პოლიტიკაში შემოგვთავაზა ხოსრო ანუშირვანის შვილიშვილმა, ბაბუა ბევრად უფრო ცნობილია და ითვლება სასანიანთა მმართველობის ზენიტად, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სპარსულ ლიტერატურაში და ფირდოუსის „შაჰნამეში“ ხოსრო ფარვიზსაც არანაკლებ აქებენ და მას მიიჩნევენ მმართველის იდეალად, მის სიყვარულის ისტორიას კი ისევე ყვებიან ლეგენდებად, როგორც თურქეთში ყვებიან ისტორიას სულეიმან ბრწყინვალისა და ჰიურემ სულთანის ანუ როქსალანას შესახებ.

     სასანიანთა იმპერიის მეთაურები საკუთარ თავს უწოდებდნენ არა უბრალოდ შაჰებს, არამედ შაჰინშაჰებს, რაც ნიშნავს მეფეთა მეფეს, შაჰების შაჰს, ამიტომ სწორი იქნება ისინი სწორედ ასე იყვნენ მოხსენიებულნი, ხოსრო ფარვიზის დაბადებამდე არც ისე დიდი ხნით ადრე ბაბუამისმა გააძლიერა სპარსეთი და დარჩა კიდეც ახლო აღმოსავლეთის ისტორიაში ერთ-ერთ გამორჩეულ ლიდერად. ამის მიუხედავად, ხოსრო ფარვიზის მამა, ჰორმიზდ მეოთხე, არ აღმოჩნდა ძლიერი მმართველი, ის არ სარგებლობდა პოპულარობით ხალხში, მას განუდგა როგორც მოსახლეობა, ისევე უშუალო ქვეშევრდომები. საკუთარ მემკვიდრეს მან ერთ-ერთი უდიდესი სირთულე აჩუქა თავისივე მმართველობის განმავლობაში, როცა თურქული ტომებისგან ქვეყნის გადამრჩენელ ადამიანს, ბაჰრამ ჩუბინს, უსაყვედურა ნადავლის უდიდესი ნაწილის მისაკუთრების გამო იმის მაგივრად, რომ დაეჯილდოვებინა ის ქვეყნის გადარჩენისთვის. ამის შემდეგ ბაჰრამი აწყობს აჯანყებას, რომლის დროსაც ტახტის მემკვიდრეს დედაქალაქიდან წაიყვანენ, ის იმყოფება აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. ამავე დროს ბაჰრამი შეძლებს ძალიან ჭკვიანური სტრატეგიის გამოყენებას, ის ჭრის მონეტებს ხოსრო ფარვიზის გამოსახულებით, რაც შვილის ჰორმიზდის წინააღმდეგ წასვლად აღიქმება, რადგან არაა ცნობილი, თუ ვინ ჭრის ამ მონეტებს, ამიტომ ხოსროს გაქცევა აღიქმება იმავე მიმართულებით გადადგმულ ნაბიჯად, მამა მას აღარ ენდობა და სასჯელის სახით ნიშნავს მას ალან-შაჰად, იმ დროისთვის უდაბური ტერიტორიის მმართველად მტკვარსა და არაქსს შორის. მომავალი შაჰინშაჰის მდგომარეობა ამ მომენტში იმდენად არამომგებიანია, რომ წარმოუდგენელია, თუ როგორ უნდა შეძლოს მან ქვეყნის მართვა, საკუთარი პოზიციის ლეგიტიმაცია და ხალხის დამორჩილება.

     ხოსროს ტახტზე ასვლისას მის პოზიციას კიდევ ერთი პრობლემა დაემატა: მას თვლიდნენ მამის გარდაცვალების მიზეზად. ქვეყნის ყველაზე გავლენიანი მოღვაწე ჯერ კიდევ ბაჰრამ ჩუბინია, რომელიც ისევე არ ემორჩილება ტახტს, როგორც არ ემორჩილებოდა აქამდე. ცნობილია მათ შორის მიმოწერა, რომელიც დაიწყო ბაჰრამის სასახლეში გამოცხადების მოთხოვნით, რომელიც მან, რა თქმა უნდა, არ დააკმაყოფილა, შაჰინშაჰს მან მისწერა შეურაცხმყოფელი წერილი, რომელშიც მას უჭკუოს უწოდებდა და ამბობდა, რომ არ ურჩევდა სამეფო წერილების გამოყენებას მაშინ, როცა ის ამდენად დიდ ღელვას იწვევდა მოსახლეობაში. ამაზე ხოსრომ სრულიად გაუგებარი პასუხი გასცა მას, შეცდომას უნდობდა და მის აზრებს სიზმრისეულს უწოდებდა, მაგრამ ვერც ამდენად რბილმა დიპლომატიურმა მიდგომამ იმოქმედა, ბაჰრამის ძალაუფლება უკვე ძალიან დიდი იყო და არ მოითმენდა ბატონს, ამიტომაც დაიწყო სამოქალაქო ომი სასანიანთა იმპერიაში, რომლის განმავლობაშიც შაჰინშაჰს მოუწია ქტესიფონის დატოვება, მომხრეების ნაკლებობის გამო მას აღარ ჰქონდა წინააღმდეგობის გაწევის ძალა, ყოველი ბრძოლის შემდეგ სულ უფრო მეტად მოძრაობდა დასავლეთისკენ, საბოლოოდ კი მიაღწია ბიზანტიამდე, ასე სხვა ქვეყანაში გადასვლის საშუალების მიცემით ბაჰრამმა საფუძველი დაუდო საგარეო პოლიტიკის ისტორიაში ერთ-ერთ უდიდეს ავანტიურას და, მეორე მხრივ, ლეგენდარულ მეგობრობას, რადგან აქ ხოსრო ფარვიზი შეიფარა ბიზანტიის იმპერატორმა – მავრიკიოსმა, რომელიც ამ შემთხვევაში ერთ-ერთი ყველაზე გონიერი ადამიანი აღმოჩნდა, ფაქტია ისიც, რომ მავრიკიოსის მიმართ მადლიერება ფარვიზის მხრიდან არ შეიძლება ჩაითვალოს ყალბად. მავრიკიოსი კი, თავის მხრივ, იძენდა შანსს სპარსეთი მოკავშირედ ექცია მომავალში და ტერიტორიებიც მოეპოვებინა.

     ხოსრო ფარვიზმა მართლაც სთხოვა მას დახმარება და სანაცვლოდ შესთავაზა მესოპოტამიისა და სომხეთის ნაწილები, მათ ერთობლივი ძალით თანდათან დაიბრუნეს ტერიტორიები და მიახვედრეს ბაჰრამი, რომ სპარსეთში მისი ბატონობა აღარ გასტანდა დიდ ხანს, ჯარი უახლოვდებოდა ქტესიფონს, ხოლო თურქული ტომების ლეგენდარული დამმარცხებელი ბაჰრამ ჩუბინი გადაიხვეწა თავისი ხელით დამარცხებულთა ქვეყანაში, რაც გვაფიქრებინებს, რომ ჰორმიზდის პრეტენზიები შეიძლება არც ყოფილა უსაფუძვლო და მას დღეს ტყუილად განვიხილავთ ქვეყანაში არეულობის შემომტანად. ამგვარად, ხოსრო იმდენად ძლიერი პოლიტიკური ფიგურა ხდება, როგორიც აქამდე არ ყოფილა და უკვე იმსახურებს საკუთარ ზედწოდებას: „ფარვიზი“ გამარჯვების მომტანს ნიშნავს. მავრიკიოსი კი, თავის მხრივ, იბრუნებს სხვა სასანიანების მიერ მიტაცებულ მიწებს, აღმოსავლეთში მოკავშირეს იძენს და აქედან საფრთხეს აღარ მოელის. მცირე პერიოდის განმავლობაში ახლო აღმოსავლეთში მშვიდობა ისადგურებს და მისი დარღვევა ძვირად დაუჯდება ორივე სახელმწიფოს მოსახლეობას. ამ დროს სპარსეთში სამეფო კარზეც კი მოღვაწეობენ ქრისტიანები და მათ თავად შაჰინშაჰი მფარველობს, განსაკუთრებით კი მათ ნესტორიანელ და მონოფიზიტ ნაწილებს, ზუსტად ამის გამო ამ დროს არსებობდა მოსაზრება, რომ მან ბიზანტიაში ყოფნისას მიიღო ქრისტიანობა, ან მალულად ეთანხმდებოდა მას, ეს მოსაზრება ასევე მოქმეედებდა მოსახლეობაზე და თუმცა ხოსრო ბევრად უფრო პოპულარული იყო, ვიდრე ადრე, მოსახლეობის დიდი ნაწილი მას მაინც ეჭვის თვალით უყურებდა.

     ბარდა ფოკა აღმოჩნდა ადამიანი, რომელმაც დაარღვია მშვიდობა როგორც ბიზანტიაში, ისევე ახლო აღმოსავლეთში. მავრიკიოსმა მკაცრი სამხედრო რეფორმების გატარება დაიწყო, რითიც უკმაყოფილო იყო მთელი ჯარი, თავიანთ ლიდერად აირჩიეს ასისთავი ბარდა ფოკა და დაიძრნენ კონსტანტინოპოლისკენ. მათ აქ წარმატებებს მიაღწიეს, დიდი ხნის განმავლობაში ებრძოდნენ იმპერატორის ოჯახს და საბოლოოდ ქალკედონთან შეიპყრეს ისინი, სიკვდილით დასაჯეს თავად მავრიკიოსიც და მისი ყველა შვილი, ფოკა კი ბიზანტიის იმპერატორი გახდა. ამ მოვლენიდან ცოტა ხანში სასანიანთა სამეფო კარზე გამოცხადდა ადამიანი, რომელიც აცხადებდა, რომ იყო თეოდოსი, მავრიკიოსის უფროსი ვაჟი და ბიზანტიის ტახტის ლეგიტიმური მემკვიდრე. დღეს უკვე ზუსტად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ის სინამდვილეში არ ყოფილა მავრიკიოსის შვილი, რადგან თავად თეოდოსი მავრიკიოსამდე ერთი დღით ადრე დასაჯეს სიკვდილით. შემდეგ ფოკა უშვებს შეცდომას, რომელსაც ზოგადად პოლიტიკოსი არ უნდა უშვებდეს, მან არ გაითვალისწინა, რომ ესაზღვრებოდა ძალიან ძლიერ ქვეყანას, რომელსაც ძალიან უნდოდა ბიზანტიისთვის აქამდე გადაცემული ტერიტორიების დაბრუნება. ხოსროსთან ფოკამ ელჩობა დაგვიანებით გააგზავნა და ამ შეცდომას კიდევ ერთი დაუმატა, თანაც გაუგებარია, ეს უპატივცემულობის გამოსახატავად გააკეთა თუ დაუდევრობით. მან ელჩობის ხელმძღვანელად გააგზავნა ადამიანი, რომელიც უშუალოდ მონაწილეობდა მავრიკიოსის სიკვდილით დასჯაში, ამ უკანასკნელს კი ფარვიზი დიდი ხანია მიიჩნევდა არა მხოლოდ საკუთარ მოკავშირედ, არამედ მეგობრადაც, ამიტომ ჩათვალა, რომ მის გამო შური უნდა ეძია. ელჩობის ხელმძღვანელი მან დაატყვევა, კონსტანტინოპოლში გააგზავნა საკუთარი დამოკიდებულების გამომხატველი წერილები და ბიზანტიის იმპერატორად გამოაცხადა ადამიანი, რომელიც თეოდოსიდ ასაღებდა თავს.

     ხოსრო ფარვიზმა ამის მერე ბევრად უფრო პირდაპირი და ძლიერი ნაბიჯი გადადგა, მან ჯარი დაძრა ბიზანტიის მიმართულებით, გასათვალისწინებელია ის, რომ ხოსრო ფარვიზს აქ ამოძრავებს როგორც მავრიკიოსის გამო შურისძიების სურვილი, ასევე ტერიტორიათა დაბრუნების ახალი შანსი. ფსევდო-მემკვიდრითა და მეგობრობის საბაბით მან წარმოუდგენელი ლეგიტიმაცია მოიპოვა ბიზანტიის წინააღმდეგ გალაშქრებისთვის, თანაც ეს კიდევ უფრო გასაკვირია, როცა ვიხსენებთ ურთიერთობას სპარსეთსა და ბიზანტიას შორის, მათ მმართველებს შორის „მეგობრობა“ ნამდვილად უიშვიათესი ამბავი იყო. აქამდე გადადგმული ნაბიჯები საკმაოდ მიღებულ პოლიტიკურ პრაქტიკებად შეიძლება ჩავთვალოთ, ხოლო ამჯერად ფარვიზის მიერ განხორციელებულ მოქმედებებს ასეთად ვერ გამოვაცხადებთ, მან ძალიან რისკიანი კამპანია წამოიწყო, რომელსაც პოტენციალში იდეალურად შეეძლო ემუშავა. ამ ხერხით ფარვიზი ისტორიაში შევიდა არა უბრალო აგრესორად ან დამპყრობად, არამედ პრინციპულ ადამიანად და გენიალურ სტრატეგოსად, თუმცა ეს სურათი შემდეგში იცვლება. ამგვარ ლეგიტიმაციის ხერხებს თანამედროვეობაში უფრო იყენებენ, რათა ჩაერთონ კონფლიქტებში, რომლებშიც უშუალოდ არ მონაწილეობენ, მაგრამ ხოსრო მას იყენებს კონფლიქტის წამოსაწყებად, თუმცა ამავე დროს აცხადებს, რომ ილაშქრებს არა ზოგადად ბიზანტიის წინააღმდეგ, რომელიც აქამდე მოკავშირე იყო მისთვის, არამედ ხელისუფლების უზურპატორის, რომელმაც ჩამოაგდო ტახტიდან კანონიერი იმპერატორი, თანაც მშვიდობისმყოფელი მავრიკიოსი, რომლის შესახებაც მთელ რეგიონში წარმოიქმნება ფრაზები, რომლებიც მისი მმართველობისას არსებულ უდარდელ ცხოვრებას ეხება, ცნობილია, მაგალითად, რომ სომხეთში შემორჩენილი იყო: „ისეთი სიწყნარეა, როგორც მავრიკიოსის დროს“.

     ხოსრო ფარვიზი დაიძრა ბიზანტიის სიღმეებისკენ და დაიწყო სპარსეთ-ბიზანტიის ომი, რომლითაც შემორჩა ისტორიას ფოკა. ომის პირველ ნაწილში სპარსეთის არმია წინ და წინ მიიწევს, ხოსრო გამარჯვებას გამარჯვებაზე ზეიმობს. ბიზანტიაში ამ დროს უკმაყოფილება გამოითქმება ფოკას მმართველობის გამო და 610 წელს ურთულეს მდგომარეობას სამოქალაქო ომი დაიწყო, რომლის დროსაც ტახტიდან ჩამოაგდეს ფოკა და სიკვდილით დასაჯეს ის, ტახტზე კი ავიდა ბიზანტიის აფრიკული ტერიტორიების მემკვიდრე ჰერაკლე. აქ ხოსრო ფარვიზი ერთი შეხედვით აღწევს იმას, რაც მიზნად ჰქონდა, მისი მეგობრის მკვლელი დასჯილია, მაგრამ უკან მაინც არ იხევს, ამას კი იმით ხსნის, რომ თეოდოსი უნდა იჯდეს ბიზანტიის ტახტზე და არა ვინმე სხვა, ამ მხრივ, ჰერაკლე კეისარიც მისი მტერია და ომი გრძელდება. ამ მომენტიდან შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ხოსრო ფარვიზის მოტივაცია სრულიად პოლიტიკურია და ამ მიზნის მისაღწევად მან მრავალ საშუალებას მიმართა, რომლებზეც ვერ ვიტყვით, რომ გონივრული არ ყოფილა. ისიც კი გაუგებარია, თუ საიდან იყო ფსევდო-თეოდოსი, შესაძლებელია ის ხოსრო ფარვიზის მოგონილი სტრატეგიაც ყოფილიყო, რადგან ნაკლებად დასაჯერებელია შაჰინშაჰის მიერ ადამიანის მიმართ ბრმა ნდობა. ფოკას გადაგდების შემდეგ სპარსელების ჯარმა წარმატებას მიღწია ეგვიპტეში, იერუსალიმში, მცირე აზიაში, კონსტანტინაპოლიც კი აიღეს ავარებთან ერთად, თუმცა ფლოტის არქონის გამო ქალაქის დაკავება ვერ მოხერხდა, ბოსფორის ორ მხარეს იდგნენ ავარები და სპარსები, მაგრამ ერთმანეთთან დაკავშირება ვერ შეძლეს. ამ შემთხვევაში ხოსრო ფარვიზი ძალიან გათამამდა გამარჯვებებით და აღარ ითვალისწინებდა ბიზანტიას დიდ ძალად და აქ უშვებს უდიდეს შეცდომას. ყველას გვახსოვს, რომ ჰერაკლე კეისარი მასზე არანაკლები სტრატეგოსი იყო და მოკავშირეთა მოძიება მას ასევე შეეძლო.

     ჰერაკლე კეისარმა გადაწყვიტა ხაზართა ხაკანთან გაერთიანებულიყო სასანიანთა სპარსეთის წინააღმდეგ, ისტორიის ეს მონაკვეთი საქართველოს ისტორიაშიც ისწავლება, რადგან ეს გავლენების განაწილების კიდევ ერთი სქემაა, რომელშიც საქართველოც მონაწილეობს. ჰერაკლემ გადაწყვიტა მთელი გონიერება და კავშირები მოეკრიბა, თუ ფარვიზმა ამით შეძლო საკუთარი მოქმედებების ლეგიტიმაცია, იგივე უნდა გაეკეთებინა ჰერაკლესაც. ხაზარებმა კავკასია გაიარეს და შეუერთდნენ ჰერაკლეს, რის შემდეგაც ერთად შეუტიეს სპარსეთს, განსაკუთრებით სისხლიმღვრელი და გადამწყვეტი ბრძოლა გაიმართა ნინევიის ნანგრევებთან, რომელიც არც თუ ისე შორს მდებარეობდა სპარსეთის დედაქალაქიდან, ქტესიფონიდან. სწორედ ამიტომ ფარვიზი ამაგრებს დედაქალაქს, თუმცა აღმოჩნდა, რომ ისეთივე შეცდომა ჰქონდა დაშვებული, როგორიც მამამისს, კერძოდ, მან ბრძანება გასცა, სიკვდილით დაესაჯათ შაჰრბარაზი, ეს ბრძანება ხელში ჩაუვარდა ჰერაკლეს, რომელმაც უკვე გადასცა ის დასასჯელს. ჰერაკლეს მოსალოდნელი შეტევის მაგივრად ხოსრომ მიიღო აჯანყება, ჰერაკლემ კი გადაწყვიტა დედაქალაქში შესვლა არ გაერისკა, უკან დაიხია და დაუტოვა სასანიანთა შთამომავალს განადგურებული სპარსეთი. ამ აჯანყების ჩახშობა შესაძლებელი იყო, მაგრამ მისი ავტორიტეტი ძალიან შესუსტდა. ჰერაკლემ აქ მას მისივე ხერხებით აჯობა და ამაში გამოიხატა ხოსროს საბოლოო პოლიტიკური დამარცხება.

     ხოსრო, რომელსაც საკუთარი გამარჯვებების გამო ეწოდა ფარვიზი, მმართველობის ბოლო წლებში უავტორიტეტო და უძალაუფლებო მმართველია, რომლითაც უკმაყოფილებას გამოთქვამს მოსახლეობის ყველა ნაწილი. ლეგენდადაა შემორჩენილი მისი სიყვარული შირინის, მისი ერთ-ერთ ცოლის, მიმართ და მას უნდოდა, რომ მის შემდეგ იმპერია ემართა მისგან შეძენილ შვილს და არა უფროს ვაჟს. სწორედ ამიტომ მას აუჯანყდა უფროსი ვაჟი, რომელიც კავად მეორის სახელით გახდება ცნობილი. აჯანყებულები შევიდნენ სასახლეში წინასწარ შედგენილი გეგმის მიხედვით და მალევე მოკლეს შაჰინშაჰი. საინტერესოა ის, რომ ამ დროს პოლიტიკური პოლუსი ინაცვლებს სპარსეთიდან არაბეთისკენ, რადგან ხოსრო ფარვიზის მმართველობის პერიოდი ზუსტად ემთხვევა მუჰამედის მოღვაწეობის, ხოლო მისი შექმნილი სახელმწიფო ოციოდე წელიწადში შეიწირავს სასანიანთა სპარსეთს.

    როგორც უკვე ვთქვი, ხოსრო ფარვიზი სპარსეთის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დაფასებული მმართველი იყო, საკმარისია ისიც გავითვალისწინოთ, რომ მისი მოღვაწეობით აღფრთოვანდებოდნენ განსხვავებულ ეპოქაში მცხოვრები ფირდოუსი და ნიზამი განჯევი. მისი როლი ამით განსაზღვრულია ლიტერატურაში, მაგრამ ბევრად უფრო უცნაურია მუსლიმ ავტორებთან მისი განდიდება მაშინ, როცა ვიცნობთ ისლამში ხოსროს როლს. მისი მოღვაწეობის წლები ემთხვევა მუჰამედისას და სავარაუდოა, რომ ერთმანეთთან შეხება მათ ექნებოდათ. ისლამის ლეგენდის თანახმად მუჰამედმა ელჩი (ასევე ცნობილია, რომ ამ ადამიანს შემდეგ ჰერაკლე კეისარი აწამებს) გაგზავნა ხოსროსთან, რომელმაც მას წერილი გადასცა, აქ საუბარი იყო რელიგიის შეცვლაზე, ცეცხლთაყვანისმცემლობის მიუღებლობაზე მუჰამედისთვის. ამავე გადმოცემის თანახმად, ხოსროს გააბრაზებს ის, რომ წერილში მუჰამედმა საკუთარი სახელი შაჰინშაჰის სახელის წინ დაწერა და ბრძანებას გასცემს, მიუყვანონ ის, თანაც წინასწარმეტყველს მოიხსენიებს მონად და წერილს ნაკუწებად ფლეთს. წარგზავნილი ელჩი ყველაფერს მოახსენებს მუჰამედს, რაზეც ეს უკანასკნელი ამბობს, რომ თუ ასეა საქმე, ალაჰმა უნდა გაანადგუროს მისი სამეფო. შესაძლოა ეს ლეგენდაა იმის მიზეზი, თუ რატომაა ნაკლებად განხილვადი ფარვიზი საკუთარ ბაბუასთან შედარებით, რადგან ის პირდაპირ უპირისპირდება ისლამს, რაც საკმაოდ მნიშვნელოვანი ფაქტორი იქნებოდა მის მიმართ სკეპტიკურად განწყობისთვის მთელ რეგიონში.

     ხოსრო ფარვიზი ერთ-ერთი უკანასკნელი შაჰინშაჰია, რომლის შესახებაც გვიყვება ფირდოუსის „შაჰნამე“, ამავდროულად, ის სასანიანთა უკანასკნელი დიდებული მმართველია, რომლის წარმატებებსა და დაპყრობებზეც შეგვიძლია ვისაუბროთ. შეიძლება ითქვას, რომ მან დემიურგის გზა გაიარა, რადგან მისი მოღვაწეობის დასაწყისი და დასასრული არარაობად შეიძლება ჩაითვალოს, ხოლო ის მომენტი, როცა კონსტანტინოპოლში შედის, ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი მოვლენაა სასანიანი მმართველების ისტორიაში. აღსანიშნავი ეს შაჰინშაჰი პირველ რიგში საკუთარი არაორდინალური ხერხების გამოა, რადგან ისინი სრულიად უჩვეულოა იმ დროის გლობალური პოლიტიკისთვის, მაგრამ საკმაოდ ეფექტური იყო. იმავე სფეროს უფრო ტრადიციული ხერხებით ჰერაკლე კეისარმა ის დაამარცხა, მან გამოიყენა ჯაშუშები, რომლებიც ომის წარმოებისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანნი არიან, ამას სუნ ძიც აღნიშნავს საკუთარ ტრაქტატში. ხოსრო ფარვიზის პოლიტიკური პიროვნების განადგურება აღმოჩნდა სასანიანთა დასასრულის დასაწყისიც, მისმა ვაჟმა მხოლოდ შვიდიოდე თვე მართა ქვეყანა, ფირდოუსი მის შესახებ ამბობს „იყო მეფე თუ არცა იყო, ვერც ვიტყვი ბოლოს…“. აქ გადმოცემული ხოსროსა და შირინის ამბის ბოლო სტრიქონებიც იმპერიის დასასრულს ჰგავს და, ჩემი აზრით, სწორი იქნება ეს ესეც ამ სიტყვეით დავასრულო:

„მუხანათია, რა დავმალო, წუთისოფელი,

ყველაფრისა და ყოველივეს დამამხობელი.

ვინც წუთისოფლის წეს-კანონებს შეიცნობს ესე,

მოიხსენიებს უგუნურად მის ადათ-წესებს…“





გამოყენებული წყაროები:

  1. ფირდოუსი, „შაჰნამე“:
    „ქესრას წერილი კეისრის ვაჟთან, ბრძოლა მასთანვე“
    „მეფე ხოსროვ ფარვიზი“;
    „ამბავი ხოსროვისა და შირინისა“.
  2. Parvaneh Pourshariati, “Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian–Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran“, (Published in 2008 by I.B.Tauris & Co Ltd ), p. 130-160
  3. დ. კაციტაძე, „ირანის ისტორია“, გამომცემლობა ჰოროსი, თბილისი 2009: გვ. 58-67

ისტორია

რატომ უნდა გვიყვარდეს თემურ ლენგი?

27 Jun , 2020  

ავტორი : თათა ცინცაძე

კითხვაზე „ვინ იყო თემურ ლენგი?“ ყველა ხალხი, ვისაც ისტორიულად მასთან შეხება ჰქონია, განსხვავებულად გიპასუხებთ. მათი პასუხები შეფასების ვრცელ პალიტრას შექმნის თავისი გრადაციებით, მაგრამ, ბუნებრივია, რომ ამ პალიტრას ექნება ორი რადიკალური წერტილი. ნეგატივის უკიდურესობა ამ შემთხვევაში საქართველოს ხელშია, რადგანაც ქართველების უმეტესობა აბსოლუტური  ზიზღით აღწერს ამ ისტორიულ ფიგურას. ეს გასაკვირი არცაა: 1386 წელს საქართველოში პირველად შემოიჭრა თემურ ლენგი. ამას მალევე მოჰყვა მეორე ლაშქრობა, 1393 წელს ტამერლანის სისასტიკე მესამედ გამოვცადეთ, საერთო ჯამში კი ზუსტად რვა დარბევის, გაოხრებისა და განადგურების მსხვერპლი გავხდით. თემურ-ლენგის ლაშქრობებს უაღრესად მძიმე შედეგები მოჰყვა. მუსლიმი მმართველის ერთ-ერთ მთავარ მიზანს, რა თქმა უნდა, წარმოადგენდა ქართველების გამუსლიმება, რასაც წინააღმდეგობა მოჰყვა ჩვენი მხრიდან. ამის გამო ის უმოწყალოდ ხოცავდა ქრისტიანებს, ტყვედ მიჰყავდა ისინი, კატასტროფულად ამცირებდა მოსახლეობას, ძარცვავდა, არბევდა და წვავდა ყველაფერს, სადაც კი გაივლიდა. არიგებდა ქართულ მიწებს თავის ერთგულ ქვეშევრდომებზე და შეუვალ ძალაუფლებას ანიჭებდა მათ. საინტერესოა, რომ აქედან განდევნილი მოსახლეობა, განსაკუთრებით კი ხელოსნები, ვაჭრები, ხელოვანები მას მიჰყავდა ცენტრალურ აზიაში, სადაც პარალელურად აღმშენებლობით საქმიანობას აწარმოებდა. ფაქტობრივად, ჩვენი „შავი ჭირი“ და  აზიის „რენესანსი“ ერთდროულად ხდებოდა. ამიტომაც, ერთ პირთან დაკავშირებული თითქმის ყველა ისტორია ერთმანეთისგან განსხვავებული და უნიკალურია მისი პიროვნების სურათის აღსადგენად.

მსოფლიოში არსებობენ სახელმწიფოები, რომელთაც უდავოდ ძალიან საინტერესო ისტორია დაგვიტოვეს გასახსენებლად თუ სასწავლად. მაგრამ მათი ეს ისტორია იქმნებოდა არამხოლოდ ეპოქათა და გარემოპირობათა ცვლილებით, არამედ ბუნებით ლიდერთა გადაწყვეტილებებით. პიროვნებებით, რომლებმაც დადებითად თუ უარყოფითად, მაგრამ მაინც დაგვამახსოვრეს თავი. ამ შემთხვევაში, ჩემი აზრით, ის თუ ვისთვის გმირი და ვისთვის მოღალატეა ისტორიული ფიგურა,  სრულად უმნიშვნელოა.  მონეტას ყოველთვის ორი მხარე აქვს, ამიტომ ხშირად ყველაზე მთავარი უბრალოდ მონეტის არსებობაა.

ამ მცირე სტატიაში მინდა სწორედ  ერთ-ერთ ასეთ ფენომენზე გესაუბროთ, რომელსაც ძალიან ვერ ვიტანთ ქართველები, რომელიც გაგიჟებით უყვართ რუს იმპერიალისტებს და რომელსაც უპირობოდ აღმერთებენ მონღოლური წარმოშობის ხალხები. ეს თემურ ლენგია, ანუ მონღოლების დავითი და თამარი.

 მანამ სანამ უშუალოდ ტამერლანზე საუბარს დავიწყებდეთ, აუცილებელია მოკლედ მიმოვიხილო ის ისტორიული ვითარება, რომელშიც დაიწყო მან მოღვაწეობა. მეთოთხმეტე საუკუნის შუა წლებიდან მონღოლური წარმომავლობის ტომები თანდათან სუსტდებიან და შეიძლება ითქვას, რომ სრულად დაშლის საფრთხის წინაშეც კი დგანან. ცენტრალურ აზრიაში საკმაოდ რთული პოლიტიკური ვითარება დგას, რადგანაც თითქმის ყველა სახელმწიფოში შიდა არეულობას აქვს ადგილი. ამ დროს პოლიტიკურ ასპარეზზე გამოდის თურქო-მონღოლური ფესვების მქონე დაბალი სოციალური ფენის წარმომადგენელი თემური, იგივე თემურ ლლენგი და იგივე ტამერლანი, რომელიც დროთა განმავლობაში დამპყრობლად ჩამოყალიბდა და სათავე დაუდო თემურიდების იმპერიას. ტამერლანის პოლიტიკური გააქტიურება უმტკივნეულოდ რომ არ ჩაივლიდა მსოფლიოსთვის ამას ალბათ მისი სახელიც ადასტურებს, თემური არაბული სიტყვაა და რკინას ნიშნავს, რაც ალბათ ყველაზე ზუსტად შეესაბამება მის პიროვნებას. საინტერესოა, რომ მის მოღვაწეობას თან ახლდა მუდმივი გაუგებრობა და დაპირისპირება, რაც, ჩემი აზრით, ისევ მისივე პიროვნული ბუნებიდან გამომდინარეობს. თემურ ლენგი ერთის მხრივ სასტიკი დამპყრობელი იყო. რომელიც თვალის დახამხამებაში ანგრევდა წლობით ნაშენებ ქალაქებსა თუ სხვა დასახლებულ პუნქტებს, თუმცა მეორეს მხრივ იგი იყო არქიტექტურის, ხელოვნებისა და კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ქომაგი და კონტრიბუტორი. ქართველებს რომ გვკითხოთ, ან ვინმე სხვა თემურის შემოსევებისგან სისხლგაშრობილ ერს, აუცილებლად იფიქრებთ, რომ ტამერლანი ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე უმოწყალო ლიდერია, რომელსაც სისხლისღვრის და ნგრევის მეტი არაფერი მოუტანია მსოფლიოსთვის, თუმცა თუ მასზე ცნობებს აზიურ წყაროებში მოიძიებთ, განსაკუთრებით მონღოლთა ისტორიაში, შეხვდებით ერთ ასეთ უცნაურ ფრაზას: ტამერლანის მმართველობის პერიოდი იწოდება თემურიდთა რენესანსად, ეს მეტაფორა კი უკვე ყველაფერს გეტყვით. ასეა თუ ისე, აშკარაა, რომ თემურ ლენგი ორმხრივად შეფასებადი პიროვნებაა, თუმცა სრულად რომ მოვიცილოთ თავიდან ეს სუბიექტური კატეგორიები და შეფასებები, ჩვენს თვალწინ ისტორიის ცარიელ ფურცლებზე აღმოჩნდება ძლიერი, ჭკვიანი, მიზანდასახული, გამჭრიახი, შორმჭვრეტელი ლიდერი და პოლიტიკოსი.

დავუბრუნდეთ ისევ ისტორიულ კონტექტს.  XIV-ე საუკუნის ბოლო და  XV საუკუნის დასაწყისი მონღოლთა აღმავლობის და აზიის დაცემის ხანად იქცა, როდესაც ერთმა კოჭლმა დამპყრობელმა გრიგალივით გადაუარა ირანს, რუსეთს, სირიას, მცირე აზიას, ინდოეთს და რაც ამ სიაში ვერ მოხვდა უბრალოდ იმიტომ, რომ თემურ-ლენგმა ნაადრევად დაასრულა სიცოცხლე.

ყველაფერ იმაზე დაყრნობით, რაზეც უკვე გესაუბრეთ, ალბათ ნათელია, რომ  თუ თქვენც ჩემსავით გიყვართ ისტორიის გამორჩეული პიროვნებები, თემურ-ლენგიც აუცილებლად უნდა იყოს თქვენს სიაში. მაგრამ თუ ამაში ჯერ კიდევ ვერ დარწმუნდით, მე შემოგთავაზებს მიზეზებს „მისი სიყვარულისთვის“ .

თემურ ლენგის მოღვაწეობის საწყისი ეტაპები

ერები რომ ქრებიან და იკარგებიან დადებითად ალბათ არავის მიგვაჩნია. შეიძლება ითქვას, რომ ასეთივე დაკარგვის და დაშლის პირას იყვნენ მონღოლური ტომები, როდესაც თემურმა მონღოლთა იმპერიის აღდგენა დაისახა მიზნად. ეს პირველ რიგში პოლიტიკური ნაბიჯია, რომელსაც საფუძვლად დაედო სრული და ზედმიწევნითი სისხლისმიერი/ნათესაური ლეგიტიმაცია. მას ჰქონდა გურგანის, იგივე სიძის წოდება, რომელიც მან ჩინგიზიდი უფლისწული ქალის ცოლად შერთვის შემდეგ მიიღო და საბოლოოდ მარბიელი ლაშქრის მეთაურიდან მონღოლთა მეთაურად იქცა. პრაგმატულად მოაზროვნე ადამიანთა უმეტესობისთვის მაკიაველის ფრაზა: მიზანი ამართლებს საშუალებას სრულად მისაღებია, მიზანდასახულობა კი ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია იმისა, რატომ უნდა მოგვწონდეს თემურ-ლენგი.

თემურის მოსვლამდე მონღოლეთი საკმაოდ დიდი შიდაპოლიტიკური აშლილობის წინაშე იდგა, ქვეყანაში არსებობდა ორი გზა, ორი მიმართულება, რომელთაგან ერთი უნდა აერჩია მომავალ მმართველს. თემურმა გადაწყვიტა, რომ მისი პოლიტიკის მთავარი მიზანი  ყოფილიყო ფეოდალური სისტემის მოწესრიგება და თვითნებობის აღკვეთა, რისკენ მიდრეკილებაც მასაც ჰქონდა ბუნებაში. იგი კარგად იცნობდა საკუთარ თავს და შესაბამისად ყველა დანარჩენს, ვისი მოთოკვაც სურდა. ამიტომ, ანარქიის წესრიგით შეცვლა რიგით მეორე მიზეზია იმისთვის, თუ რატომ უნდა მოგვწონდეს თემურ ლენგი.

თემურ ლენგის ძირითადი პოლიტიკური ნაბიჯები

მართალია, თემურ ლენგმა მხოლოდ უბედურება და განადგურება მოუტანა დაპყრობილ ქვეყნებს, მაგრამ მის მოღვაწეობას შუა აზიაში თან ახლდა მრავალმხრივი სამშენებლო სამუშაოები. მან კარგად გათვალა, რომ ქვეყნის ფეოდალური გაერთიანებითა და მტკიცე სახელმწიფოებრიობის შექმნით დაინტერესებული იყო საზოგადოების ყველა ძალა: ვაჭრები, ხელოსნები, გლეხები, სამღვდელოება და სხვა. რა თქმა უნდა, ყველას თავისი ინტერესი ჰქონდა, მაგრამ ანარქია და არეულობა ყველას ხელს უშლიდა.  ამიტომაც კრიტიკულ მომენტებში ტამერლანი გამოდის მშვიდობისა და სტაბილურობის შენარჩუნების ინიციატივით, რასაც, ბუნებრივია, რომ მხარს უჭერს როგორც დაპირისპირებული ჯგუფები, ისე მშვიდობიანი მოსახლეობა. თუმცა ამგვარი პოლიტიკური სვლების დროს თემური პირველ რიგში საკუთარ პოზიციებს იმყარებდა და მხოლოდ შემდეგ ფიქრობდა რეალურ სახელმწიფოებრივ მიზნებზე.

საინტერესოა, რომ თვითონ გაბატონებულ კლასსაც კი თავისი ინტერესები ჰქონდა თემურთან მიმართებაში, მათ უნდოდათ, რომ თემური გამოეყენებინათ გლეხთა აჯანყების ჩასახშობად, მაგრამ საბოლოოდ მიიღეს ის, რომ თემურ ლენგმა სრულიად ახლებური ფეოდალური სისტემა ჩამოაყალიბა და წესრიგთან ერთად საკუთარი ერთპიროვნული მმართველობაც მოიტანა.

ამ ერთპიროვნული მმართველობის დამყარება მარტივი არ ყოფილა და ესეც კიდევ ერთ მიზეზად უნდა მივიჩნიოთ იმისთვის, მინიმუმ რატომ უნდა ვაფასებდეთ თემურ ლენგს. შორსმჭვრეტელმა ლიდერმა თავიდანვე ძალიან კარგად გათვალა, რომ შუა აზიაში ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ არა იმდენად ხალხები, საკუთარი პირადი ინტერესებით, არამედ მეურნეობები, სამეურნეო კულტურები. დაპირისპირებულთა ერთ მხარეს იდგა მომთაბარეობა, ხოლო მეორე მხარეს მიწათმოქმედება. იმისათვის, რომ თემურ ლენგს უპრობლემოდ გაეგრძელებინა საკუთარი მიზნების განხორციელება, მან მოიფიქრა მომთაბარე ხალხის მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილების ახალი გზა: ეს იყო გაუთავებელი ომები, ძარცვა და მარბიელი ლაშქრობები. ანუ, ფაქტობრივად, თემურ ლენგი იბრძოდა ორ ფრონტზე ორი მიზნისთვის, ცენტრალურ აზიაში ძალაუფლებისთვის, ხოლო აზიის გარეთ რესურსებისთვის. საინტერესოა, ის რომ საკმაოდ ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე თემურ ლენგი საკმაოდ წარმატებულად ახერხებდა ამ ორის შეთავსებას.

თემურ ლენგის რეგიონალური და საერთაშორისო მიზნები

როდესაც მიზნებზე ვსაუბრობთ აუცილებელია აღვნიშნოთ მონღოლთა მეთაურის სურვილი, მისი ქვეყანა გამხდარიყო სავაჭრო გზის ნაწილი და რაც შეიძლება მეტი სარგებელი მიეღო მსოფლიოს სავაჭრო გზების კონტროლისგან. ამ ყველაფრის განსახორციელებლად იგი დაპყრობილ ტერიტორიებს ანაწილებდა თავის ერთგულ ქვეშევრდომებზე. მუშაობდა თუ არა ეს ტაქტიკა, სხვა საკითხია, მაგრამ ფაქტია, რომ თემურ ლენგი კარგად თვლიდა თავის ყველა ნაბიჯს და მხოლოდ ამის შემდეგ იღებდა გადაწყვეტილებას. შესაბამისად, უნდა ჩავთვალოთ რომ ტერიტორიის გადაცემამდე იგი „ერთგულების ტესტს“ უტარებდა ყველა დაქვემდებარებულს, რათა ხანგრძლივად შეენარჩუნებინა იმპერიის ერთიანობა და ძლიერება.

რამდენიც არ უნდა ვილაპარაკოთ თემურის სავაჭრო მიზნებზე, სავაჭრო გზების ისევ აზიის შუაგულში გადმოტანაზე და ასე შემდეგ, ვერ გავექცევით იმ გაურკვევლობას, რაც სოიურღალის ფენომენის შეცვლით დაგვიტოვა თემურ ლენგმა. ჩვენ ისტორიიდან ვიცით, რომ სოიურღალი ნიშნავს მიწის გადაცემას, მიწით შეწყალებას, მაგრამ არა ისეთი მასშტაბით, როგორც თემური აკეთებდა ამას. ის არიგებდა ოლქებს, რეგიონებს, მთელს ქვეყნებსაც კი.  მაგრამ საინტერესოა ის, რომ თემურ-ლენგი ვასლებს ურიგებდა დაპყრობილ ტერიტორიებს და არა შუა აზიას. ამის მიზეზი კი კიდევ ერთი საბაბია ჩვენთვის, მოგვწონდეს თემურ ლენგი. ისტორიის მკვლევართა ახსნით, იგი ცდილობდა, რომ ცენტრისკენ მომავალი ძალები მიემართა პერიფერიებისკენ და ამით უფრო მშვიდი მმართველობა შეექმნა საკუთარი თავისთვის. ეს იყო ერთგვარი სატყუარა, ყურადღების გადატანა, რომლითაც საბოლოოდ ყველა მხარე კმაყოფილი რჩებოდა.

თემურ ლენგის რელიგიური შეხედულებები და მისი პოლიტიკა სხვადასხვა აღმსარებლობისადმი

თემურ ლენგის მოქმედებებზე როდესაც ვსაუბრობთ, ჩემი აზრით, აუცილებლად უნდა შევეხოთ რელიგიის საკითხსაც, იმიტომ, რომ ყველგან, სადაც მიდიოდა დამპყრობელი, ორ კულტურასტან, ორ პოლიტიკურ ძალასთან ერთად ერთმანეთს უპირისპირდებოდა ორი რელიგიაც. იქ სადაც ირბეოდა ყველაფერი და იქ სადაც ნადგურდებოდა მიწები, რა თქმა უნდა, იცვლებოდა ხელისუფალიც და პირობითად ქრისტიანი ხელისუფალის ნაცვლად ადგილს იკავებდა მუსლიმი მიწისმფლობელი, ანუ ვრცელდებოდა მაჰმადიანობაც და იწყებოდა ე.წ. საღმრთო ომი გიაურთა ანუ ქრისტიან მიწისმფლობელთა წინააღმდეგ. საინტერესოა, რომ  ამ პოლიტიკას ძალიან აკურატულად და თანმიმდევრულად მიყვა ტამერლანი და შედეგიც შესაბამისი მიიღო.

ალბათ უცნაურად არ მოგეჩვენებათ ის ფაქტიც, რომ ეს ჩვენი მოსაწონი ლიდერი ძალიან კარგად მანიპულირებდა რელიგიით. იქ, სადაც შიიტების გავლენა მეტისმეტად სუსტი იყო, მაგალითად სირიაში, იგი მხარს უჭერდა შიიტებს, ხოლო ხორასნის სამეფოში, სადაც გავრცელებული იყო შიიზმი, თემური მფარველობდა სუნიტებს. დაჩაგრული რელიგიური მიმდინარეობის მხარდაჭერა ერთის მხრივ პერსონალური სიკეთე და ჰუმანიზმი იყო, ხოლო მეორეს მხრივ ძალიან ჭკვიანური პოლიტიკური ნაბიჯი.

  • ტამერლანის „სამეფო კარის თამაშები“

ორმაგი თამაშები რომ პოლიტიკის განუყოფელი ნაწილია ეს ყველამ ვიცით. ისიც ვიცით, რომ ორმაგი თამაშები მოდერნულობის პროდუქტი არ არის და უხსოვარი დროიდან იღებს სათავეს. ამ მხრივ გამონაკლისს არც თემურ-ლენგი წარმოადგენდა და მისი ისტორიიდან ჩემთვის ყველაზე საინტერესო მონაკვეთი აღმოჩნდა ირანის ფეოდალური სისტემის რღვევა, რომლის ერთ-ერთი მთავარი აქტორიც სწორედ ის იყო. კერძოდ, თემურ ლენგს ძალიან კარგი ურთიერთობა ჰქონდა ხორასნის მმართველებთან და ამ უკანასკნელთა კეთილგანწყობა საბოლოოდ იქამდე მიიყვანა, რომ მათმა ბოლო მეთაურმა ალი მუაიადმა თავისი ნებით გადასცა მიწები და ხელისუფლება თემურს. თემურმაც არ დააყოვნა და ირანელი ფეოდალების გავლენის შესამცირებლად სწორედ ხორასნის სარბადარები გამოიყენა. არადა გარკვეული დროით ადრე სწორედ ირანელი ფეოდალები დიდ იმედებს ამყარებდნენ თემურზე, რომელიც მათ სარბადარების წინააღმდეგ ეხმარებოდა.

უბედურება, რომელიც თემურ-ლენგის სახით დაატყდა თავს აზიას, მარტივად ამოსახსნელი არ ყოფილა. ზოგ მომენტში რთული იყო იმის მიხვედრაც კი, თუ ვის მხარეს იდგა თემური. იგი თანაბრად კარგად იყენებდა კლასობრივი და პოლიტიკური ხასიათის წინააღმდეგობებს. სანამ ირანში კლასობრივი უთანასწორობის პრობლემა იდგა, საზოგადოების ექსპლუატირებული ფენის მხარეს იდგა, ხოლო მაშინ როცა ეს პრობლემა თითქოს მოგვარდა, ბრძოლა მიწის მფლობელობისთვის დაიწყო და თემურმაც ის შესთავაზა ხალხს, რაც მას ყველაზე მეტად სჭირდებოდა, ანუ მიწა, მიწა და მიწა.

არ აქვს მნიშვნელობა ცბიერების, წინდახედულობის, ჭკუის, პირფერობის თუ რისი წყალობით იქცა უბრალო მომთაბარე ამხელა იმპერიის მმართველად, ფაქტია, რომ ეს  შემთხვევითობა არ ყოფილა და ჩემი აზრით, სწორედ ამის გამო თემურ-ლენგი სრულიად დამსახურებულად უნდა იკავებდეს ადგილს მსოფლიოს გამორჩეულ ისტორიულ ფიგურებს შორის და ჩვენც შესაბამისად, საკმაოდ ბევრი მიზეზი გვაქვს იმისთვის, რომ მოგვწონდეს ის, როგორც ლიდერი.

გამოყენებული მასალები:

  • CENTRAL ASIA UNDER TIMUR FROM 1370 TO THE EARLY FIFTEENTH CENTURY – K.Z Ashrafyan pg.325-346 – https://en.unesco.org/silkroad/sites/silkroad/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf
  • თემურ ლენგი – გააგრძელე საქართველოს ისტორია II,III,IV სერია
  • ვ. გაბაშვილი „ნარკვევები მახლობელი აღმოსავლეთის ისტორიიდან“ თბ.1957  გვ.215-225
  • Timur – The Greatest Conqueror? – https://www.youtube.com/watch?v=68jqNK5sZq8
  • Tamerlane / History of the Timurid Empire – https://www.youtube.com/watch?v=GYOgWwmwRkc
  • Timur / Biography, Conquests, Empire, Facts -https://www.britannica.com/biography/Timur

ისტორია,კულტურა,რელიგია

წმინდა ქალაქი სამი რელიგიისათვის

3 Jun , 2020  

ავტორი : ნიკოლოზ თექთურმანიძე


   მსოფლიოს სამი უდიდესი რელიგია – იუდაიზმი, ქრისტიანობა და ისლამი – საკუთარ წმინდა ქალაქად იერუსალიმს მიიჩნევს, რომელთანაც თითოეულს ისტორიულად აკავშირებს წმინდა ადგილები: ებრაელებისთვის ეს არის გოდების კედელი და თავად იერუსალიმი, ქრისტიანებისათვის ვია-დოლოროსა დ აღდგომის ტაძარი, ხოლო მუსლიმებისთვის – ალ-აკსას მეჩეთი. მანამ სანამ  მთავარ საკითხზე გადავიდოდეთ, აღნიშვნის ღირსია ის ინფორმაცია, რომელსაც ზემოთ მითითებულ სამ რელიგიაში იერუსალიმამდე მივყავართ. ესაა წმინდა ადგილები. იუდეველებისთვის წმინდაა მთელი ისრაელი, რომელიც, თორას მიხედვით, მათივე ღმერთმა აღუთქვა. განსაკუთრებით წმინდაა მათთვის ტაძრის მთა (ჰარ ჰა-ბაითი) და მისი დასავლეთ კედელი (კოტელ ჰა-მაარავი). გარდა ამისა, ებრაელები თაყვანს სცემენ პატრიარქთა სამარეს (აბრაჰამის, იცხაკისა და იაკობის საფლავებს); მატრიარქ რახელის საფლავს – ქალაქ ბეთლემის ახლოს; იერუსალიმში კი, სიონის მთაზე მდებარე საფლავს, რომელსაც მეფე დავითს მიაწერენ. ისინი პატივს მიაგებენ შუა საუკუნეების რამდენიმე რელიგიური მოღვაწის საფლავსაც. ქრისტიანებისათვის წმინდა მიწაა პალესტინა/ისრაელი, რადგან იესო ქრისტე სწორედ აქ მოღვაწეობდა. ამ ტერიტორიაზე მდებარე 100-მდე ადგილი ქრისტიანებისათვის განსაკუთრებით წმინდად ითვლება, მათ შორის: იერუსალიმი, ბეთლემი, ნაზარეთი, ქალაქი კანა, თაბორის მთა, გალილეის ტბის ირგვლივ არსებული მიდამოები, მდინარე იორდანე და სხვ. რელიგიური დატვირთვა აქვს ქრისტიანობასთან დაკავშირებულ ახლო აღმოსავლეთის კიდევ რამდენიმე ადგილს, მაგალითად ტარსუსი, ეფესი, სინას მთა, ანტიოქია და სხვ. ეს ადგილები ნაკლები რაოდენობის ქრისტიან პილიგრიმს იზიდავს, ვიდრე წმინდა მიწა. მუსლიმებისათვის ყველაზე წმინდა ადგილია მექა, სადაც დაიბადა მოციქული და წინასწარმეტყველი მუჰამმადი და სადაც მდებარეობს მასჯიდ ალ-ქა’აბა (ქააბას მიზგითი, რომლის ეზოშია „შავი ქვა“). მექას მიდამოებშია სხვა წმინდა ადგილებიც – მინა, მუზდალიფი, არაფათის ველი და არაფათის მთა. მუსლიმებისთვის მეორე წმინდა ქალაქია მედინა, სადაც დაკრძალულია მუჰამმადი, ხოლო მესამე – იერუსალიმი, სადაც მდებარეობს „წმინდა ნაკრძალი“ (ალ-ჰარამ აშ-შარიფი). იერუსალიმი იყო კიბლა (ლოცვის მიმართულება) მუჰამადისთვის, ვიდრე იგი, მედინაში მყოფი, 623 წლიდან კიბლად არ აქცევდა მექას. ამით მექაში მდებარე ქააბას ისლამში უპირველესი სიწმინდის მნიშვნელობა მიენიჭა. იერუსალიმში, რომელიც მუსლიმებისათვის წმინდა ქალაქია, მათთვის მთავარი წმინდა ადგილია ალ-ჰარამ აშ-შარიფზე მდებარე ალ-აკსას მიზგითი და ალ-უბბათ ას-სახრა (კლდის გუმბათი). იქიდან გამომდინარე, რომ განსახილველ სამ რელიგიაში იუდაიზმი ყველაზე ძველია, სწორედ მისი იერუსალიმთან კავშირით დაიწყება თემა.

იერუსალიმი და იუდაიზმი

    პატრიარქების ეპოქაში, მანამ სანამ ებრაელები იერუსალიმს დაეუფლებოდნენ, მათთვის საკულტო მნიშვნელობა ჰქონდა შილოს, ბეთ-ელს, შხემს.  თვლიან, რომ მეფე დავითის შემდეგ იერუსალიმი იქცა იუდაიზმის სიმბოლოდ, ებრაელი ერისა და მისი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების უდიდეს სტიმულად. როდესაც ებრაული სახელმწიფო წყვეტდა არსებობას, იერუსალიმი თავის სიმბოლურ როლს ყოველთვის ინარჩუნებდა. ებრაელები თვლიან, რომ უფალმა აირჩია იერუსალიმი, ისევე როგორც აირჩია მათი ერი. თუმცა თორაში (მოსეს ხუთწიგნეულში) იერუსალიმი პირდაპირ ნახსენები არც ერთხელ არაა. ითვლება, რომ სწორედ ის იგულისხმებოდა, როდესაც თორაში მოიხსენიება შალემი: „მელქისედეკმა, შალემის მეფემ, გამოიტანა პური და ღვინო. ის იყო უზენაესი ღმერთის მოძღვარი. აკურთხა აბრაამი და თქვა: კურთხეულია აბრამი უზენაესი ღმრთისა, ცისა და დედამიწის მეუფის მიერ“.

    იუდაისტური რწმენის თანახმად, პირველი და მეორე ტაძარი სწორედ იმ ბორცვზე იყო აგებული (მორიას მთა), სადაც აბრაჰამმა აიყვანა თავისი ძე იცხაკი ღვთისთვის შესაწირად. ბორცვს, რომელიც იერუსალიმის ძველ ქალაქში მდებარეობს, ებრაულად „ჰარ ჰა-ბაით“-ი (ტაძრის მთა) ქვია. პირველი ტაძარი (რომელიც, თანახის თანახმად, მეფე სოლომონმა ააგო ძვ.წ. X საუკუნეში) დაანგრიეს ბაბილონელებმა ძვ.წ VI საუკუნეში. ტაძარი აღადგინეს იმავე საუკუნეში. მეორე ტაძარი რომაელებმა დაანგრიეს ახ.წ. 70 წელს. მის ნაწილად ითვლება მხოლოდ საძირკვლის შემორჩენილი საყრდენი, რომელსაც იუდეველები თავისი სარწმუნოების ძირითად სალოცავად მიიჩნევენ. მორწმუნე ებრაელებს სჯერათ, რომ მესამე ტაძარს აღმართავს მაშიახი (მესია, ღვთის მიერ მოვლენილი მხსნელი). ორთოდოქსული იუდაიზმი უკრძალავს ებრაელებს ჰარ ჰა-ბაითზე ასვლას, რადგან მას შეუძლია შემთხვევით დაადგას ფეხი და შებღალოს ის ადგილი, სადაც იმყოფებოდა ტაძრის „წმიდათა წმიდა“[1]. მთავარი რაბინათი 1967 წლიდან საგანგებო წარწერითაც აფრთხილებს ამის შესახებ მორწმუნე ებრაელებს. 20 საუკუნის წინ, როდესაც ტაძარი იდგა, „წმიდათა წმიდაში“ შესვლის უფლება ჰქონდა მხოლოდ პირველმოძღვარს, ისიც წელიწადში ერთხელ – იომ ქიფურზე (განკითხვის დღეს). ყველა დანარჩენ ებრაელს იქ შესვლა სიკვდილის შიშით ეკრძალებოდა. რადგანაც თითქმის ორი ათასწლეულია, რაც ტაძარი აღარ არსებობს, „წმიდათა წმიდის“ ზუსტი მდებარეობა უცნობია.   
   ებრაელისათის იერუსალიმი და სიონი სინონიმებია. ორივე სიტყვა გადატანით აღნიშნავს არა მარტო ქალაქს, არამედ ისრაელის მთელ მიწას. თანამედროვე ებრაულმა ნაციონალურმა მოძრაობამ „სიონიზმმა“ სახელი მიიღო არა ქვეყნისა და ხალხის სახელიდან, არამედ ადგილის სახელიდან. სიონისა და იერუსალიმის ასახვა იყო ერთ-ერთი მთავარი მოტივი ტრადიციული ებრაული ხატოვნებისა. ორი ათასწლეულის განმავლობაში ებრაელები მსოფლიოს ყველა კუთხეში ლოცულობდნენ იერუსალიმის მიმართულებით. მორწმუნე ებრაელი საჭმლის მიღების შემდეგ სამადლობელში დღემდე ახსენებს იერუსალიმის აღდგენასა და იქ დაბრუნებას.
    იმის გამო, რომ იერუსალიმი საერთოდ სიწმინდის სიმბოლოა, იუდაიზმი ცნობს ზეციურ იერუსალიმსაც. მაგრამ ღვთისმოსავობა, რელიგიური სიმბოლიზმი და მესიანური იმედები მიმართულია მიწიერი იერუსალიმის მიმართ, როგორც ებრაელთათვის მათი ღმერთის (იაჰვეს) მიერ აღთქმული მიწისადმი. იერუსალიმში ამჟამად არაა ებრაელი ხალხის უწმინდესი სალოცავი, ვინაიდან ტაძარი დაგნრეულია. მაგრამ არც ერთ მორწმუნე ებრაელს ეჭვი არ ეპარება, რომ უფალმა მის ერს აღუთქვა ეს მიწა და აირჩია ადგილი, სადაც გამოგზავნის მაშიახს (მესიას) ტაძრის აღსადგენად.

იერუსალიმი და ქრისტიანობა

   ქრისტიანები წმინდა მიწად მიიჩნევენ იმ ადგილს, სადაც დაიბადა, მოღვაწეობდა და მოწამეობრივი სიკვდილი განიცადა იესო ქრისტემ. გეოგრაფიულად ეს ადგილი მდებარებს ისტორიული პალესტინის ტერიტორიაზე, სადაც ამჟამად არის ისრაელის სახელმწიფო და პალესტინის ადმინისტრაცია. თეორიულად ქრისტიანობისათვის ზეციური იერუსალიმი უფრო მეტს ნიშნავს, ვიდრე მიწიერი. ქრისტიანობისათვის ცენტრალურია არა „ფიზიკური“ ტაძარი (იუდეველთა მსგავსად), არამედ მაცხოვარი. ეკლესია თავს მიიჩნევს ქრისტეს სხეულად. მიწიერ იერუსალიმში მდებარე სალოცავები უნდა მოაგონებდეს ქრისტიანს იმ წმინდა მოვლენებს, რომლებიც ამ ადგილზე მოხდა. ამჟამად მიწიერი იერუსალიმიც ქრისტიანებისათვის ძვირფასია და იგი მოლოცვის ადგილია. ქრისტიანობა უშვებს იმასაც, რომ „წმინდა მიწა“ სხვაგანაც შეიძლება იქნეს წარმოსახული. ამიტომ გაჩნდა ქრისტიანულ ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც, ეკლესია მონასტრები სახელად „სიონი“, „ბეთლემი“, „ბეთანია“, „გეთსემანია“.
   ქრისტიანებს იერუსალიმში აქვთ გამოკვეთილი ყველაზე წმინდა ადგილი – ტაძარი, რომელსაც მართმადიდებლები უწოდებენ აღდგომის ეკლესიას, ხოლო კათოლიკეები წმინდა აკლდამის ეკლესიას. ტაძრის შიგნით მდებარეობს გოლგოთა და ქრისტეს საფლავი. ქრისტიანობის სხვადასხვა განშტოებას იერუსალიმში და მთლიანად ისტორიულ პალესტინაში მდებარე ეკლესია-მონასტრებზე სულიერი და ეკონომიკური კონტროლისათვის ერთმანეთში დიდი დავა ჰქონდათ. მაგალითად, ცნობილია, რომ კათოლიკე ჯვაროსნებმა იერუსალიმის აღების შემდეგ წმინდა აკლდამის ეკლესიიდან გამოაძევეს მართლმადიდებლები, რომლებიც იქ დაბრუნდნენ მხოლოდ მუსლიმთა მიერ კათოლიკე ჯვაროსნების განდევნის შემდეგ. ამჟამად ეს ტაძარი გაყოფილი აქვთ არც თუ ძმური ურთიერთდამოკიდებულების მქონე იერუსალიმის ბერძნულ მართმადიდებლურ საპატრიარქოს[2], ფრანცისკანელთა ორდენსა[3] და იერუსალიმის სომხურ[4] საპატრიარქოს. იქვე პატარა ფართობს ფლობს კოპტური საპატრიარქო. ამ ეკლესიაში გარკვეული უფლებები ეთიოპურ და სირიულ საპარტიარქოებსაც შეუნარჩუნდათ. ამ სამი მონოფიზიტური მიმართულების სამღვდელოებას, ოსმალეთის სულთნის 1852 წლის ფირმანის თანახმად, რელიგიურ პროცესიაში მხოლოდ მონოფოზიტ სომხებთან ერთად შეუძლია მონაწილეობა. XVI-XVII საუკუნეებამდე ამ ტაძარში წარმოდგენილი იყო აგრეთვე ქართული მართმადიდებელი, მარონიტული და ნესტორიანული ეკლესიებიც. ქართველები უკვე 1050-იანი წლებიდან ფლობდნენ გოლგოთის ნაწილს. იგივე მეორდებოდა XIV-XVII საუკუნეების განმავლობაშიც. მაგრამ სამივე ზემოთხსენებული მონოფიზიტური ეკლესია ვერ უხდიდა დიდ გადასახადს ოსმალეთის მთავრობას და დაკარგა „წმინდა აკლდამის ეკლესიაში“ ყოფნის უფლება.
   იერუსალიმის, როგორც წმინდა ადგილის, მიმართ მთელი ქრისტიანობის დამოკიდებულების შეფასებისას მნიშვნელოვანია, რომ მისი პოლიტიკური ამბიციები არ დომინირებდეს სულიერ ინტერესებზე – ჯვაროსნების დრო დიდი ხანია წავიდა. ამჟამად ქრისტიანულ სამყაროს არა აქვს იერუსალიმზე პოლიტიკური კონტროლის პრეტენზია. მსოფლიო პოლიტიკისათვის მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ იერუსალიმში ქრისტიანობის არც ერთი მიმართულება არ ედავება კონკრეტულს ადგილს არც იუდაიზმს და არც ისლამს.

იერუსალიმი და ისლამი

   იერუსალიმს მუსლიმებისათვისაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. არაბულად მისი სახელია ალ-კუდს (სრული სახელი კი ალ-კუდს აშ-შარიფ (წმინდა დიდებული)). 638 წელს, იერუსალიმის დაპყრობის შემდეგ, ხალიფა ომარმა თანამებრძოლებთან ერთად საკუთარი ხელით გაწმინდა ნატაძრალი ადგილი და გამოაჩინა კლდისპირი, რომელიც ისლამმა თავის წმინდა ადგილად გამოაცხადა, საიდანაც „მუჰამმადმა ზეცაში იმოგზაურა“.            
   იერუსალიმში არსებული ქრისტიანული ეკლესიებისა და სხვა სალოცავების სიმრავლე ერთგვარი გამოწვევა იყო ახალი ბატონებისათვის, რისი მსგავსიც მათ არაფერი გააჩნდათ. ამიტომაც, როდესაც ომაიანი ხალიფები დამასკოში დამკვიდრდნენ და სახალიფო მსოფლიო იმპერიად იქცა, ხალიფა აბდალ მალიქ იბნ მარვანმა დაახლოებით 691-692 წლებში იერუსალიმში ააგო „კლდის გუმბათი“. იგი არქიტექტურული შედევრია და დღესაც დომინირებს იერუსალიმის ზეცის ფონზე. იგი, როგორც ვარაუდობენ, აიგო იუდეველთა ნატაძრალზე – იმ ბორცვზე, რომელიც ებრაელებისათვს არის ჰარ ჰა-ბაითი, ხოლო არაბებისთვის ალ-ჰარამ აშ-შარიფი. იმავე ბორცვის განაპირას მეშვიდე საუკუნეში აიგო დიდი მიზგითი ალ-აკსა, რაც სიტყვა-სიტყვით „შორეულს“ ნიშნავს – ეს არის ისლამის მესამე უწმინდესი მიზგითი, მექასა და მედინას შემდეგ.
    არავითარი წყარო არ ადასტურებს იმას, რომ მუჰამმადი ოდესმე ყოფილა იერუსალიმში – მის დროს არსებული ბიზანტიის იმპერიის ქრისტიანულ ქალაქში. ამას ზოგი არაბი მეცნიერიც აღიარებს. ისევე როგორც თორაში, იერუსალიმი არც ყურანშია პირდაპირ მოხსენიებული. ყურანის მე-17 სურაში არის ბუნდოვანი მინიშნება „ხელუხლებელი მიზგითიდან უშორეულეს მიზგითში“ მუჰამმადის ერთი ღამით გადაადგილების შესახებ. შემდგომში ეს „უშორეულესი მიზგითი“ იდენტიფიცირებულ იქნა, როგორც იერუსალიმის ალ-აკსა. მუსლიმთა რწმენის მიხედვით, მუჰამმადმა ბურაკის მეშვეობით სასწაულებრივად იმოგზაურა ერთ ღამეს მექადან იერუსალიმში („ისრა“), საიდანაც ავიდა ზეცაში („მირაჯი“). ერთხელ პროფესორმა ვერბლოვსკიმ ირონიით აღნიშნა: „პირდაპირი ფრენა მექადან ზეცაში არ არსებობდა, საჭირო იყო გადაჯდომა იერუსალიმში“. ისრასა და მირაჯის წყალობით ისლამმა თავი დაუკავშირა იერუსალიმის განსაკუთრებულ სიწმინდეს, რომელიც უკვე მყარად იყო დამკვიდრებული იუდაიზმსა და ქრისტიანობაში და ეს კულტურული მემკვიდრეობა საკუთარ რელიგიურ სისტემაში ჩართო.
   ნებისმიერ მცირე ზომის ტექსტს, მასალას ან თუნდაც დიდ ნაშრომს უფრო საინტერესოს ხდის შედარება, თუკი სცენარი მეორდება. ჩემი აზრით, საინტერესო პარალელი, ამ მხრივ, იქნება თბილისის მაგალითი. როგორც იერუსალიმში, ისე ჩვენს დედაქალაქში მრავლადაა ადგილები, რომლებიც სწორედ რელიგიურ მრავალფეროვნებაზე მეტყველებენ. მსოფლიოში საქართველო ცნობილია თავისი მულტიკულტურიზმით. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით გავრცელებულია თბილისში, სადაც ვხვდებით თითქმის ნებისმიერი კულტურის ფენომენს. რასაკვირველია, ქრისტიანულ სახელმწიფოში ტაძრები მრავლადაა და ეს არცაა გასაკვირი, თუმცა საინტერესოა, მაგალითად, ისლამური კულტურის ნაწილი – მეჩეთები, რომლებიც მდებარეობს ბოტანიკური ბაღის მახლობლად და რიყის ტერიტორიაზე. ეს ორი მეჩეთი შიიტებისაა, ხოლო სუნიტების მეჩეთი აბანოთუბანშია. იუდაიზმის სიმბოლო – სინაგოგაც – მოიძებნება ქალაქში და არა მხოლოდ ერთი, არამედ რამდენიმე.

წმინდა ადგილი და პოლიტიკა

    ადგილის სიწმინდის ფორმირება ყოველთვის ერთნაირად არ ხდება. იერუსალიმის სიწმინდისადმი ორი მსოფლიო რელიგიის მიდგომის შედარება ასეთ სურათს იძლევა: ქრისტიანობის შემთხვევაში ისტორიული ფაქტები – იესოს ცხოვრება და სიკვდილი – ქმნიან რელიგიურ ფაქტებს: აღდგომასა და ამაღლებას. ჯერ ისტორიული და შემდეგ რელიგიური ფაქტები ერთად ქმნიან ქრისტიანობის წმინდა ადგილს. ისლამის შემთხვევაში კი თანმიმდევრობა საწინააღმდეგოა: რწმენა და ღვთისმოსავობა ქმნიან რელიგიურ ფაქტს – მუჰამმადის ასვლას ზეცაში; რელიგიური ფაქტი ქმნის ისტორიულ ფაქტს – მუჰამმადის ყოფნას იერუსალიმში. ჯერ რელიგიური ფაქტი და მისი მეშვეობით წარმოშობილი ისტორიული ფაქტი ერთად ქმნიან ისლამის წმინდა ადგილს. ასე შექმნილი ისტორიული ფაქტი მუსლიმი თეოლოგის, კულტუროლოგისა და დასავლეთის უნივერსიტეტში განათლებამიღებული მუსლიმი პოლიტიკოსის მიერაც კი ისეთივე რეალობადაა მიჩნეული, როგორც დადასტურებული, თვალნათელი ფაქტი.

   ისლამისთვის, რომელიც, ქრისტიანობისგან განსხვავებით, არ მიჯნავს ცხოვრების რელიგიურ და საერო სფეროს, რელიგიურ ფაქტს ისეთივე მნიშვნელობა აქვს, როგორც რეალურ ისტორიულ ფაქტს.

  ზუსტად იგივე შეიძლება ითქვას ყველა სხვა რელიგიის ჭეშმარიტ მორწმუნეზე ანუ ისეთზე, რომელაც სწამს და ოდნავი ეჭვის შეტანაც არ შეუძლია თავისი სარწმუნოების სისწორეში. მორწმუნესათვის ერთადერთი ჭეშმარიტება მისივე რელიგიის წმინდა წიგნშია, რომელსაც მას მღვდელი, იმამი ან რაბინი განუმარტავს. ის, რომ ალაჰის მოციქულისა და წინასწარმეტყველის, მუჰამმადის, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქმედება იერუსალიმს უკავშირდება, ამ კონკრეტულ ადგილს მუსლიმებისათვის განსაკუთრებულ სიწმინდეს ანიჭებს. ის, რომ ეს ადგილი არის ალ-ჰარამ აშ-შარიფი, ბუნებრივად გულისხმობს, რომ იგი დარ ალ-ისლამის („ისლამის სახლის“) ნაწილად უნდა დარჩეს, როგორც ათასზე მეტი წლის განმავლობაში იყო კიდეც. მუსლიმი მიიჩნევს, რომ ეს ადგილი მისი სამყაროს პოლიტიკური სივრცეა. არც თუ ისე იშვიათად ხდება, რომ რელიგიურ განზომილებას არადანიშნულებისამებრ, პოლიტიკური ინტერესებისათვის, იყენებენ. რელიგიური არგუმენტები და სიმბოლოები გამოიყენება სეკულარული მოძრაოების მიერ საკუთარი პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად. ეს რელიგიურ დაპირისპირებას აღვივებს. ყველა სარწმუნოებისათვის სხვა სარწმუნოების მიმდევარი არის „ურწმუნო, ურჯულო, მწვალებელი“. ძველი ბერძენისათვის ყველა არაელინი „ბარბაროსი“ იყო. ებრაელებისათვის ყველაარაებრაელი არის გოი[5]. დაყოფა „ჩვენ“ და „ისინი“ უნივერსალურია.

    იმის გამო, რომ იერუსალიმი წმინდა ქალაქი იყო, მას განუწყვეტლივ „ათავისუფლებდნენ“ რელიგიური საბაბით. „გათავისუფლების აქციას“ საერო ხელისუფალი ახორციელებდა, რასაც დიდი სისხლისღვრა სდევდა თან.  ძვ.წ XI საუკუნეში მეფე დავითი იერუსალიმს იებუსელებისაგან ათავისუფლებდა; ბაბილონელები – იუდეველებისაგან, ხოლო შემდეგ სპარსელები – ბაბილონელებისგან; იუდეველი მაკაბელები – წარმართი ელინებისგან; რომაელები – მეამბოხე იუდეველებისაგან; ზოროასტრელი ირანელები – ქრისტიანი ბიზანტიელებისაგან; მუსლიმი არაბები – იმავე ბიზანტიისაგან; ქრისტიანი ჯვაროსნები – მუსლიმებისაგან; მუსლიმები – ქრისტიანებისაგან; ოსმალეთის სულთანი სელიმ პირველი – მამლუქებისაგან; ინგლისელები – ოსმალებისაგან.

    ებრაული იატაკქვეშა  ორგანიზაციები 1945-1948 წლებში ბრიტანელებისაგან ათავისუფლებდნენ იერუსალიმს. ახლად შექმნილ ისრაელის სახელმწიფოსა და არაბულ ქვეყნებს შორის 1948-1949 წლებში წარმოებული ომის შედეგად იორდანიას დარჩა იერუსალიმის „ძველი ქალაქი“ – ის, რაც ებრაელთათვის ასე ფასობდა სიწმინდის გამო: იქ არის მათი „დასავლეთი კედელი“.  1967 წელს ძველი იერუსალიმი ებრაელებმა გაათავისუფლეს იორდანიელებისაგან. ახლა უკვე პალესტინელი არაბები ისახავენ თავის მიზნად „ალ-კუდსის“ გათავისუფლებას სიონისტებისაგან. 1967 წლიდან ისრაელის სახელმწიფო ფლობს იერუსალიმს. მაგრამ უშუალოდ ჰარ ჰა-ბაით/ალ-ჰარამ აშ-შარიფის ტერიტორია, ფაქტობრივად, „ვაკფ[6]“-ია, რომლის მესვეურები არ ემორჩილებიან ისრაელის საერო ხელისუფლებას. მუსლიმებსა და იუდეველებს ერთსა და იმავე წმინდა ადგილზე აქვთ პრეტენზია, რაც თითქმის უიმედოს ხდის მათი მორიგეობის ყველა მცდელობას. ორი რელიგიისათვის წმინდა ადგილის გეოგრაფიული თანხვედრა, რა თქმა უნდა, იდეოლოგიურ დაპირისპირებას იწვევს და ვერავითარი ეკონომიკური გარიგება ვერ შეძლებს მის გადაჭრას. რელიგიური დავა ერთსა და იმავე ადგილისათვის პოლიტიკურ და სამხედრო დაპირისპირებაში შეიძლება გადაიზარდოს. იმავე ჰარ ჰა-ბაით/ალ-ჰარამ აშ-შარიფის მაგალითი გვარწმუნებს ამაში.

   მოლაპარაკების დროს, რომელიც პალესტინა-ისრაელის კონფლიქტის მოსაგვარებლად აშშ-ის პრეზიდენტის შუამავლობით მიმდინარეობდა კემპ-დეივიდში 2000 წელს, ერთ-ერთი დაუძლეველი ბარიერი აღმოჩნდა იმაზე შეთანხმება, თუ ვინ უნდა ფლობდეს დე-იურედ „ტაძრის მთას“. ზოგი მიმომხილველი იმასაც კი ამტკიცებს, რომ პრობლემა იყო, თუ ვინ უნდა განაგებდეს „ტაძრის მთის“ მიწისქვეშეთს და მსჯელობდნენ ე.წ „ვერტიკალური სუვერენიტეტის“ შესახებაც კი: „ტაძრის მთის“ ქვედა ფენა, ჰეროდეს დროინდელი კედლის ნაშთებამდე, ებრაელებს უნდა დაქვემდებარებოდა, ზედა ფენა არაბებს, ხოლო მამლუქებისა და ოსმალების დროს ნაგები – პალესტინელებს. სამწუხაროდ, ეს დავა სულაც არ იყო აზრთა გაცვლა-გამოცვლა რელიგიურ-ფილოსოფიურ თემებზე. როდესაც ზემოთხსენებული მოლაპარაკება ჩაიშალა, იგივე ადგილი პალესტინელთა მეორე აჯანყების სიმბოლოდ იქცა. ამისათვის პალესტინელებმა საბაბად გამოიყენეს 2000 წლის 28 სექტემბრის ისრაელის ოპოზიციის იმდროინდელი ლიდერის არიელ შარონის, მისი თვალსაზრისით – გაცნობითი, ხოლო პალესტინელების თვალსაზრისით – პროვოკაციული, ასვლა „ტაძრის მთაზე“ და იქ მდებარე, მუსლიმთა ერთ-ერთი უდიდესი სალოცავის – ალ-აკსას მიზგითთან – მისვლა. შარონი ავიდა იქ დიდძალი პოლიციის თანხლებით, მაგრამ ვაკფ-ის მეურვეების ფორმალური ნებართვის გარეშე. ამას მოჰყვა პალესტინელთა ხმაურიანი პროტესტი, ჯერ ქვების, მერე კი ტყვიის სროლა, დახოცილები და პალესტინელთა აჯანყება, რომელიც მხოლოდ 2005 წელს დამთავრდა.

   იერუსალიმის მაგალითზე ჩანს, რომ წმინდა ადგილის მნიშვნელობა პოლიტიკაში ხანდახან არანაკლებია, ვიდრე ტერიტორიისა, რომელსაც, ძირითადად, ეკონომიკური ან სამხედრო-სტრატეგიული დატვირთვა ეძლევა. უფრო მეტიც, წმინდა ადგილის შემთხვევაში კომპრომისის მიღწევა თითქმის შეუძლებელია.

ბიბლიოგრაფია:

  1. https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435
  2. https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/12/06/why-jerusalem-important-three-major-religions-and-other-questions-answered/926944001/
  3. რევაზ გაჩეჩილაძე – „ახლო აღმოსავლეთის ისტორია“.
  4. https://www.aljazeera.com/news/2010/03/201032571 10514804.html

[1] „წმიდათა წმიდა“ ანუ უწმინდესი ადგილი. ტერმინი აღნიშნავდა იერუსალიმის ტაძრის შიდა და ყველაზე წმინდა ადგილს, სადაც აღთქმის კიდობანი ინახებოდა.

[2] ის ამტკიცებს, რომ წარმოადგენს მთელ მართლმადიდებლობას და არც ერთ სხვა ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას არ მისცემს უფლებას, მოითხოვოს ცალკე ადგილი ამ ტაძარში.

[3] ორდენი წმინდა მიწაზე კათოლიციზმს წარმოადგენს.

[4] გრიგორიანულ

[5] მრავლობითში „გოიმ“. ეს სიტყვა აღნიშნავს „ხალხს“, მაგრამ მას, ძირითადად, „უცხო ხალხის“ მიმართ იყენებენ.

[6] მუსლიმური სამართლით, არის ქონება, რომელზედაც სახელმწიფო ან კერძო პირი უარს ამბობს და გასცემს რელიგიური ანდა საქველმოქმედო მიზნებისათვის.

ისტორია,კულტურა

ბრძოლა კორეის დამოუკიდებლობისთვის

26 Oct , 2019  

ავტორი : სალომე ბალიაშვილი

მეოცე საუკუნე, ცნობილია როგორც ახალი გეოპოლიტიკური რუკის შექმნის პერიოდი, რომელსაც ადგილი ჰქონდა არა მარტო ევროპაში, არამედ შორეული აღმოსავლეთშიც.

1910 წელს, იაპონიის მიერ კორეის ანექსიის შემდეგ1 პირველი მარტის მოძრაობა წინააღმდეგობას უწევდა იაპონელ სამხედროებს, რომელთა ამბოხებაც სასტიკად ჩაახშეს 1919 წლის პირველ მარტს, სწორედ ამიტომ მოიხსენიებენ მათ სამილად (삼일), იგივე პირველი მარტის მოძრაობად.

კორეის უკანასკნელმა დამოუკიდებელმა ჩოსონის დინასტიამ იარსება 1392-1910 წლამდე, მოგვიანებით ცნობილი როგორც კორეის იმპერია. კორეა ცდილობდა ჩინეთთან ახლო ურთიერთობებით ფრთხილად ეწარმოებინა დიპლომატიური ურთიერთობები მეზობელ ქვეყნებთან. მართალია, კორეის ტერიტორიაზე, ამ პერიოდში უდიდეს ძალაუფლებას ფლობდნენ ჩინელი მაღალჩინოსნები, თუმცა კორეა მაინც დამოუკიდებლად აწარმოებდა საერთაშორისო ურთიერთობებს, ინარჩუნებდა ავტონომიას და ჩაურევლად აკონტროლებდა ქვეყნის შიდა საქმეებს.

თუმცა XIX-XX საუკუნეებში, რაც გაიზარდა დასავლური იმპერიალიზმი და ჩინეთის გავლენა შესუსტდა მსოფლიო ასპარეზზე, კორეაში 1870-1910 წლებში დიდი რევოლუციების და შიდა პოლიტიკური ინტრიგების პერიოდი დაიწყო. ეს ხელს უშლიდა კორეას თავი დაეცვა რუსეთის, იაპონიის, ჩინეთის იმპერიებისგან და მეტწილად საფრანგეთის, ბრიტანეთისა და ამერიკის ჩარევისგან ჩიდა პოლიტიკურ საქმეებში. თუმცა მას შემდეგ რაც 1895 წელს პირველი იაპონია-ჩინეთის ომში ეს უკანასკნელი სასტიკად დამარცხდა, ბევრისთვის ეჭვქვეშ აღმოჩნდა საკითხი, რომ ჩინეთი შეძლებდა თავისი გავლენა შეენარჩუნებინა და კორეა დაეცვა გარე საფრთხეებისგან. თუმცა ყველაფერი დასრულდა შიმონოსეკის ხელშეკრულებით (下関条約), რაც გულისხმობდა იმას, რომ ჩინეთი კორეას დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ აღიარებდა. კორეისთვის ეს ნაბიჯი გადამწყვეტი აღმოჩნდა. ზემოთაღნიშნული ხელშეკრულება იაპონიას უხსნიდა გზას კორეის ექსპანსიისაკენ. მთელი საგარეო გავლენა კორეაზე გადაეცა იაპონიას, იაპონიამ ჩაანაცვლა ჩინეთის სამხედროები საკუთარით და კორეის ნახევარკუნძულის უდიდესი ტერიტორიები დაიკავა. 1905 წლის 17 ნოემბერს იაპონიასა და კორეას შორის დაიდო ხელშეკრულება პროტექტორობაზე (을사조약), რის შედეგადაც იაპონიას ოფიციალურად შეეძლო მთელი კორეის ტერიტორიაზე განელაგებინა საკუთარი სამხედროები ქვეყნის საფრთხისგან „დაცვის“ მიზნით. 1907 წელს კი გაფორმდა „იაპონია-კორეის ახალი ხელშეკრულება თანამშრომლობის შესახებ“, რაც იაპონელ გენერალ-რეზიდენტს აძლევდა მთელ რიგ უფლებამოსილებებს კორეის ტერიტორიაზე. ხოლო მას შემდეგ რაც 1910 წლის 22 აგვისტოს ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას კორეის ანექსიის შესახებ, იგი მთლიანად იაპონიის მმართველობის ქვეშ მოექცა.  ყველა ხელშეკრულება რაც დაიდო ამ პერიოდში იაპონიასა და კორეას შორის, კორეის იმპერატორ სუნ ჯონგის (순종)  ნების წინააღმდეგ ხორციელდებოდა. მას დაკარგული ჰქონდა ყველანაირი უფლებამოსილება, უარი განაცხადა ხელი მოეწერა რომელიმე ხელშეკრულებაზე და მათ სიცოცხლის ბოლომდე არაკანონიერად თვლიდა. 1905, 1907 და 1910 წლის ხელშეკრულებები ანექსიის შესახებ აღიარეს უმოქმედოდ მას შემდეგ რაც 1965 წელს ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას კორეასა და იაპონიას შორის, რომელიც ხაზს უსვავდა დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ორმხრივ თანამშრომლობას.

იაპონიის მმართველობა საკმაოდ რეპრესიული აღმოჩნდა, რაც გახდა მიზეზი არაერთი მოძრაობის ჩამოყალიბებისა. 1919 წელს კი ამან ფართო ხასიათი მიიღო. იაპონიის მმართველობის განსაკუთრებული სიმკაცრე სწორედ კორეაში გამოიხატებოდა. მმართველობის პირველ პერიოდში მათ დააკავეს 10 000 კორეელი პოლიტიკური დაუმორჩილებლობის ბრალდებით. ამ სისასტიკემ აიძულათ კორეელი მოსახლეობა შეექმნათ დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთა მოძრაობები. ის კორეელები, რომლებსაც სამშობლოს დატოვება მოუწიათ, ქმნიდნენ  ოპოზიციებს მანჯურიაში, სადაც ავრცელებდნენ იაპონიის საწინააღმდეგო იდეოლოგიას და ცდილობდნენ მსოფლიოში კორეელების ხმა გაევრცელებინათ. ამასთანავე არაერთი მოძრაობა ჩამოყალიბდა იაპონიაში რომლებიც მსგავს იდეოლოგიას მიყვებოდნენ, შეიქმნა არაერთი კორეული კომუნისტური დაჯგუფებები, რომლებსაც იაპონიის მთავრობა განსაკუთრებული სისასტიკით უსწორდებოდა. იაპონიამ თავდაპირველად აკრძალა კორეული გაზეთების გამოცემა, საგრძნობლად შეუმცირათ ანაზღაურება და სამუშაო ადგილები, გამოსცა ბრძანება რის მიხედვითაც ყველა კორეელ მოსწავლესა და სტუდენტს უნდა დაერქვათ იაპონური სახელი, წინააღმდეგ შემთხვევაში სწავლის გაგრძელება რთულდებოდა, აიკრძალა კორეულად წერა და წიგნების გამოცემა, ასევე კორეული ვალუტის გამოყენება. თუმცა ამაშიც გამოიხატა კორეი დაუმორჩილებლობა. 1910 -1919 წლებში წამოიწყეს ინტელექტუალური ომი იაპონიის წინააღმდეგ და განსაკუთრებით გაახშირეს კორეული სახელმძღვანელოების ბეჭვდა. ასევე უნივერსიტეტებში იკრიბებოდნენ ჯგუფები, რომლებიც ახალგაზრდებში კორეის დამოუკიდებლობისა და ანტი-იაპონური იდეოლოგიიის გავრცელებას უწყობდნენ ხელს, რათა მებრძოლებთა რიცხვი დღითიდღე გაეზარდათ.

ძირითადად გამოყოდნენ სამი სახის მოძრაობას, რომელთა რიგებშიც ყველაზე მეტი წევრი იყო. 1) რეგიონალური და ადგილობრივი დაჯგუფებები, რომელთა უმეტესი ნაწილი კონფუციონიზმისა და ქრისტიანობის მიმდევრები იყვნენ. უმეტესწილად ისინი ქმნიდნენ მცირე ჯგუფებს კორეის სხვადასხვა ტერიტორიაზე, უკანონოდ შოულობდნენ საბრძოლო იარაღებ და გამოდიოდნენ იაპონიის მცირე სამხედრო დაჯგუფებებს წინააღმდეგ. 2) ასევე მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენდნენ ყოფილი სამხედრო პირები 3) ინტელიგენცია, რომელთა რიგებშიც შედიოდნენ გავლენიანი პირები, რომლებიც არ ცხოვრებდნენ კორეის ტერიტორიაზე და მის საზღვრებს გარეთ ცდილობდნენ მოკავშირეების მოპოვებასა და თავიანთი იდეოლოგიის გავრცელებას. 

სამილი-პირველი მარტის მოძრაობა

1918 წლის იანვარში ამერიკის პრეზიდენტმა ვუდრო უილსონმა გააკეთა განცხადება სუსტი ერების თვითგამორკვევის პრინციპზე და მისმა „თოთხმეტმა პუნქტმა“ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია კორეელ ახალგაზრდებზე. სტუდენტები, რომლებიც სწავლობნენ იაპონიაში, გაასაჯაროვეს მოთხოვნა კორეის დამოუკიდებლობაზე. როდესაც ინფორმაცია ამ ნაბიჯის შესახებ მივიდა კორეაში, ჩამოყალიბდა მიწისქვეშა კომიტეტი, რომელიც 33 კაცისგან შედგებოდა და დაიწყეს საიდუმლო გეგმების შემუშავება, თუ როგორ დაეღწიათ თავი იაპონიის ხელისფლებისგან.

გადაწყდა რომ პირველი ამბოხება უნდა მოეწყოთ ყოფილი იმპერატორ გოჯონგის დაკრძალვამდე ორი დღით ადრე. (მოიაზრებენ რომ სწორედ ამ ამბოხებამ მოუღო ბოლო ჩოსონის დინასტიას)

პირველს მარტს, დღის ორ საათზე, 33 ახალგაზრდა რესტორან თეჰვაგვანში შეიკრიბნენ და წაიკითხეს დამოუკიდებლობის დეკლარაცია, რომელიც შეადგინა კორეელმა ისტორიკოსმა და მწერალმა ჩვე ნამ სონმა. შეხვედრის ლიდერებმა მოაწერეს ხელი დოკუმენტს და ასლი გაუგზავნეს გენერალ-გუბერნატორ ჰასეგავე იოშიმიტის. შემდგომ მათ დარეკეს პოლიციაში და განაცხადეს თავიანთ ქმედებებზე, რის შედეგადაც ისინი დააკავეს.2

ინფორმაცია მათი ნაბიჯების შესახებ საოცარი სისწრაფოდ გავრცელდა კორეელ მოსახლეობაში, ასობით ადამიანი შეიკრიბა კაიძიოს ცენტრში, სადაც წაიკითხეს დამოუკიდებლობის დეკლარაცია და მოაწყეს მსვლელობა სეულის ქუჩებში, რომელიც სასტიკად ჩაახშო იაპონიის პოლიციამ, გარდაიცვალა ათასზე მეტი ადამიანი, დაშავდა არანაკლები, 47 ათასი ადამიანი კი დააპატიმრეს. ამავე პერიოდში იგივე ხდებოდა კორეის სხვადასხვა პროვინციებში, სადაც არანაკლები სისასტიკით ჩაახშო ამბოხება იაპონურმა პოლიციამ. მარტის ბოლოს იაპონელების მიერ გაკეთებული განცხადებით დაპირისპირებას შეეწირა 553 კაცი, ხოლო დააკავეს 12 ათასი. კორეული წყაროების მიხედვით გარდაცვლილთა და დაზარალებულთა რაოდენობა ათასობით აღებატება გაკეთებულ განაცხადს. საბოლოოდ ამბოხების ჩახშობა მხოლოდ 1919 წლის დეკემბერში მოხერხდა. მასში მონაწილეობა მიიღი ორ მილიონზე მეტმა კორეელმა, განხორციელდა 1500 ზე მეტი დემონსტრაცია და ჯამში დაიღუპა 7000 ზე მეტი ადამიანი.

ჩვეულებრივ დემონსტრაცია მშვიდობიან ხასიათს ატარებდა, მოსახლეობა ყველა ფენიდან იკრიბებოდნენ სკოლების, ადგილობრივი ადმინისტრაციია და საგანმანათლებლო დაწესებულების წინ და კითხულობდნენ დამოუკიდებლობის დეკლარაციას, შეძახილებით ავსებდნენ იქაურობას-გაუმარჯოს დამოუკიდებლობას (მანსე უნდონგ) და ტრანსპორტსა და შენობების კედლებზე პატრიოტულ ბუკლეტებს აკრავდნენ. თუმცა დამოუკიდებლობის სურვილისკენ სწრაფვა ყოველთვის მშვიდობიანად არ იყო გამოხატული. 4 მარტს უკვე დაიწყო  მომუშავეთა ამბოხებები ფიონგიანგში (ფხენიანი), 9 მარტს სეულში დახურეს ყველა კორეული მაღაზია, 9-29 მარტს მძღლოლები გაიფიცნენ, ასევე ხშირი იყო შეიარაღებული დაპირისპირება პოლიციის წინააღმდეგ, განსაკუთრებით ისეთ პროვინციებში სადაც ქრისტიანები თავს ესხმოდნენ პოლიციის დაწესებულებებს, ადგილობრივ ადმინისტრაციებსა და სხვა იმ შენობებს სადაც იაპონელები იყვნენ განლაგებულნი.

პირველი მარტის შედეგი გახდა ის, რომ ახალი გუბერნატორი-საიტო მაკოტო მიხვდა, ძალით კორეის დამორჩილება არაეფექტური იყო, ამიტომ „კულტურული მართვის“ პოლიტიკის განხორციელება დაიწყო, რაც პირველ რიგში კორეულ ენაზე პროდუქციის ბეჭვდაზე უფლების გაცემით გამოიხატებოდა.

პირველი მარტის მოძრაობამ მართლაც, რომ უნიკალური სახე მიიღო თავისი მასშტაბებით. პირველად, ქვეყნის ისტოორიაში, საზოგადოება, სადაც ყოველთვის არსებობდა მკაცრი კლასობრივი დაყოფა, მთელი მოსახლეობა, ყველა ფენიდან გაერთიანდა ერთი მიზნისთვის. შეიძლება ითქვა სრომ პირველი მარტის მოძრაობა იყო უფრო მეტი ვიდრე ბრძოლა დამოუკიდებლობისთვის. მან რაღაც კუთხით ბურჟუაზიულ დემოკრატიული რევოლუციის ელემენტებიც შეიძინა. პირველ რიგში, როდესაც ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას ანექსიის შესახებ 1910 წელს, ამან არა მხოლოდ წერტილი დაუსვა კორეის მონარქიას, არამედ კორეას სახელმწიფოებრივობა წაართვა. შესაბამისად, მოძრაობამ რომელმაც მიზნად დემოკრატიის აღდგენა დაისახა, უნებლიედ მიიღწვოდა სახელმწიფოებრივობის აღდგენისკენ, თუმცა არა მონარქიული, არამედ რაღაც ახალი, შეიძლება ითქვას ბურჟუაზიული რესპუბლიკა. სეულის დამოუკიდებლობის დეკლარაციაში არის ცალკე ფრაგმენტები, სადაც ჩანს რომ მოძრაობის მონაწილეები ახალ კორეას, როგორც რესპუბლიკას ისე ხედავდნენ. პირველ რიგში ხაზგასმულია მოსახლეობის თითოეული ინდივიდის განვითარების მნიშვნელობა, სულიერი განვითარება და ერის გაძლიერება. ეს ყველაფერი ტრადიციულ მონარქიულ საზოგადოებაში შეუძლებელი მისაღწევია. ასევე ყურადღება გამახვილებულია ახალი სამყაროს შექმნაზე, მსოფლიო ცვლილებებსა და მცდელობებს ერთად მსოფლიოს განვითარებისკენ. ამასთანავე, ამბოხებაში არამარტო ყველა სოციალური კლასი იღებდა მონაწილეობას, არამედ მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა მუშათა კლასი და ბურჟუაზიული ინტელიგენცია. ასევე ქრისტიანთა, პროტესტანტთა და გლეხთა ფენა საგრძნობლად დაწინაურდა.   

ქალთა მოძრაობა

იაპონიის წინააღმდეგ ამბოხებებში ქალები საკმაოდ მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ. „მებრძოლი ქალების“ რაოდენობა, როგორც მათ კორეაში უწოდებენ, დღითიდღე იზრდებოდა. ისინი დიდი სიმამაცით ერთობოდნენ ბრძოლებში და ორმაგი ჯაშუშის როლსაც მარტივად ირგებდნენ. ხშირი იყო შემთხვევები როდესაც თავს იაპონელ გეიშებად წარადგენდნენ და ინფორმაციის შეგროვების და გავრცელებისთვის მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენდნენ.

იუ კვან სუნ-ყველაზე ცნობილი აქტივისტი იაპონიის წინააღმდეგ.  მასზე დიდი გავლენა ჰქონდა მამას, რომელიც მთელი ცხოვრება იაპონელთა ანექსიის წინააღმდეგ იბრძოდა. 1918 წელს ჩააბარა იჰვას სკოლაში, რომელიც იყო პირველი კერძო ქალთა საგანმანათლებლო დაწესებულება კორეაში. იმავე წელს დაუნიშნეს სტიპენდია და საუკეთესო მოსწავლედ აღიარეს. იგი აქტიურად გაუძღვა პირველი მარტის მოძრაობას. პირველ აპრილს ჩატარებულ ამბოხებაში, რომელიც გაიმართა ჩუნგჩონგ-ნამდოს პროვინციაში,  კვანსუ გამოვიდა სიტყვით და მოუწოდა ხალხს არ დაჩოქილიყვნენ იაპონული ძალის წინაშე. ეს მოძრაობაც სასტიკად ჩაახშეს იაპონელმა სამხედროებმა. გარდაიცვალა 19 ადამიანი, მათ შორის კვან სუს მშობლები. თავად კვან სუ დააკავეს და მიუსაჯერ ხუთი წელი სეულის ციხეში. თუმცა არც მაშინ დასრულდა მისი აქტივიზმი. ციხეში იგი გამუდმებით მოუწეოდებდა პატიმრებს ბრძოლისთვის, მისი ყოველი დღე იწყებოდა და სრულდებოდა მოწოდებით «대한 독립! 만세! (გაუმარჯოს კორეას!!). მიუხედავად იმისა, რომ ციხეში იგი რამდენჯერმე აწამეს, 1920 წლის პირველ მარტს მან ციხეში ჩაატარა დემონსტრაცია დამოუკიდებლობის მოწოდებისთვის. იმავე წლის 28 სექტებმერს 18 წლის ასაკში იუ კვან სუ წამების დროს გარდაიცვალა.

მარიამ კიმი,  ცნობილი როგორც კინ ჯინ სანგ, ასევე გახლდათ აქტივისტი იაპონური კოლონიალიზმის წინააღდეგ.  მისი ოჯახის წევრებიც კორეის დამოუკიდებლობისთვის აქტიური მებრძოლები იყვნენ. 1910 წელს მან გაამთავრა იონგდონგის ქალთა სკოლა და 1914 წელს გაცვლით სტუდენტად ჩაირიცხა იაპონიაში, ტოკიოს ქალთა აკადემიაში. 1919 წელს, კი სწავლის დასრულებამდე, გაწევრიანდა დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთა მოძრაობაში. კიმი მალევე დაბრუნდა სამშობლოში და აქიუტად აგძელებდა ანტი-იაპონურ მოღვაწეობას, ერთ ერთ ასეთ გამოსვლის დროს დააპატიმრეს. ციხეში ყოფნის პერიოდში, მას როგორც კვან სუს ხშირად აწამებდნენ, რამაც საბოლოოდ სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემები შეუტანა მომავალში. სწორედ ამ დაზიანებების გამო იგი სამწლიანი პატიმრობის შემდეგ გაანთავისუფლეს. ციხიდან გამოსვლიდან რამდენიმე თვეში ამერიკელი მისიონერის დახმარებით იგი შანხაიში გადავიდა, შემდგომ ჩაირიცხა სამაგისტროზე ჩიკაგოს უნივერსიტეტში, რომელიც წარმატებით დახურა და ნიუ იორკში განაგრძო თეოლოგიის შესწავლა. აქვე მან შექმნა კიონგჰვაჰო-კორეის ქალთა პატრიოტთა ასოციაცია. 1933 წელს იგი დაბრუნდა კორეაში და მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა. გარდაიცვალა 1944 წელს წამების დროს მიყენებული ჭრილობების გამო.

ჰო ჯონგ სუკ- აქტივისტი, მწერალი და ჯურნალისტი. იგი გახლდათ აქტიური წევრი კორეული კომუნისტური პარტიის და ქალთა უფლებების დამცველი აქტივისტი. მისი იდეოლოგია, რომელიც ყოველთვის აშკარად იყო გამოხატული მის ნაწერებში, ყველანაირად ეწინააღმდეგებოდა იმ პერიოდში გავრცელებულ შეხედულებებს. იაპონელთა მთავრობა სასტიკად კრძალავდა ნებისმიერ კომუნისტურ იდეოლოგიას, ამიტომ ჯონგ სუკი იძულებული იყო უკანონდ გაეგრძელებინა თავისი მოღვაწეობა დამოუკიდებლობის აღდგენისთვის. გარდაიცვალა 1991 წელს, ჩრდილოეთ კორეაში. სიცოცხლის ბოლომდე იგი იბრძოდა ქალთა უფლებების დასაცავად. მასთან ერთად აქტიურად იბრძოდა ჩუნგ ჩილ სუნგი, რომელიც ასევე ცნობილი კორეელი მოცეკვავე, ფემინისტი და აქტივისტი იყო.

იაპონურ სისასტიკეს ვერ გადაურჩა ვერც ცნობილი პოეტი, მწერალი, მხატვარი და ჯურნალისტი ნა ჰიე სოკი. რომელიც დააკავეს პირველი მარტი მოძრაობის დროს.

ნამ ჯა ჰიონ-  როდესაც 1896 წელს, ქმრის გარდაცვალების შემდეგ, იგი აქტიურად ცდილობდა ხალხში გამოეღვიძებინა დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის სურვილი. გაწევრიანდა არაერთ ორგანიზაციაში რომელიც ამ საქმიანობას ეწეოდა და მისი ხელმძღვანელობით აშენდა ეკლესიები და სამლოცველოები თორმეტ პროვინციაში და ასევე ქალთა საგანმანათლებლო ცენტრები. 1924 წელს მან დაგეგმა იაპონელი გენერლის-საიტო მაკოტოს მკვლელობა, თუმცა იძულებული გახდა ჩაშლილი ოპერაციის გამო უკან მანჯურიაში დაბრუნებულიყო. იგი დააპატიმრეს 1933 წელს, როდესაც აწვდიდა იარაღებს თავის თანამოაზრეებს, რომ მოეკლათ იაპონიის ელჩი ნობიუოში მუტო. მაშინ იგი 60 წლის იყო. ექვსი თვის შემდეგ გირაოს შედეგად გაანთავისუფლეს. თუმცა მალევე გარდაიცვალა, სიკვდილის წინ მან დატოვა შეტყობინება-დამოუკიდებლობა სულშია.

ლიტერატურა

კოლონიალიზმის ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც თანამედროვე კორეული ლიტერატურის წარმოშობის პერიოდად. ამ პერიოდში საბოლოოდ წყვეტენ კორეული იეროგლიფების გამოყენებას და ყველაფერს სუფთა კორეულ ენაზე წერდნენ. თანამედროვე კორეული პროზის დამაარსებლად ჩვეულებრივ თვლიან ლი კვან სუს, ასევე ცნობილი პროზაული მწერლები იყვნენ კიმ დონინ, კინ იუნჯონ, ლი ჰუისოკ, იომ სან სოპ და ლი თჰეჯინ, ამ პერიოდის ცნობილი პოეტები არიან კიმ სოვოლ, ლი სან, ჩონ ჯი იონ, და ლი დონჯუ. საკმაოდ ბევრი პოეტი და მწერალი, მათ შორის ლი კვან სუ მხარს უჭრდა კოლონიალიზმს  და იაპონიის ექსპანსიას, რის გამოც ბევრი თანამოაზრის კრიტიკა დაიმსახურა. თუმცა ისინი, ვინც აქტიურად ეწინააღმდეგებოდნენ იაპონიის მთავრობას, მათ ნაწარმოებებში ხშირად ვხვდებით სევდიანი, დამოუკიდებელი სამშობლოს მონატრებით სურვილით აღსავსე სტროფებსა და მარტოობით გაჯღენთილ ემოციებს. სწორედ ასეთი, საკმაოდ ცნობილი  პოეტი გახლავთ იუნ დონგ ჯუ, რომლის ნაწარმოებებშიც კარგად არის გამოხატული ის ტკივილი, რასაც იგი სამშობლოს დაკარგვით განიცდიდა.  1943 წელს იგი იაპონურმა პოლიციამ შეიპყრო, დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთა თანამონაწილეობის ბრალდებით. იგი გადაიყვანეს ციხეში, ფუკუიოკას პრეფექტურაში, სადაც 1945 წლის თებერვალში გარდაიცვალა. ვარაუდობენ რომ სიკვდილის გამომწვევი მიზეზი იყო ის ექსპერიმენტები, რომელსაც იაპონელები ატარებდნენ პატიმრებზე.

ძველი ზღაპრები

კვლავ ვიძირები ბნელ ღამეში

ფაფუკად ანათებს სანათი ბნელ ღამეს

მტკივა, და ჩემდაუნებურად ცრემლები ეცემა

მშვიდად, დაუსრულებლად, უბრალოდ

ადრე არასოდეს მიმიცია ცრემლებისთვის თავისუფლება

ვცხოვრობდი, როგორც გაზაფხულის ყვავილი, უდარდელად

ის ზღაპრული დღეები, რომლებმაც გაირბინა

ვკითხულობდი უცრემლოდ და უდარდელად

როგორ დამტოვე

როგორ მიმატოვე, რატომ დამტოვე

წახვედი, რაც მქონდა ყველაფერი თან წაიყოლე

იმ დროიდან როგორც მიმინო ისე ვარსებობ

მხოლოდ ერთმა შემინარჩუნა მოგონებები

იმ ძველმა ზღაპრებმა უდარდელ ცხოვრებაზე

ხშირად მესიზმრება -იმ ცხოვრების ზღაპრები

და მთელი ღამე მაბობოქრებენ.

კიმ სო ვოლ

კორეის ქალიშვილი ვარ

დაბადებიდან

ვცხოვრობდი სხვა ქვეყნის ენის ტყვედ

თუმცა მტერი სასტიკია, შური იძია

მშობლიურ ენას ვაჟთან ერთად ვსწავლობდი

და გაიშლებიან ფურცლები

ყვავილის

და ჩვენს თავლწინ გაალდებიან კვლავ

ჩვენ ნათელი მშობლიური სიტყვები!

კიმ გიუ რენ (1950 )

    სქოლიო

  1. ხელშეკრულება გაფორმდა 1910 წლის 22 აგვისტოს. 한일병합조약 რვა პუნქტის მიხედვით კორეა გადადიოდა იაპონიის მმართველობის ქვეშ, პირველი პუნქტი იწყებოდა სიტყვებით-„კორეის იმპერატორი მთელს ძალაუფლებას და სუვერენიტეტს კორეის მართვაზე გადასცემდა იაპონიის იმპერატორს“, კორეის მხრიდან ხელი მოაწერა პრემიერ მინისტრმა-ი ვან იონგმა,이완용, იაპონიის მხრიდან კი პოლიტიკოსმა, სამხედრო ოფიცერმა და იაპონიის მეთვრამეტე პრემიერ მინისტრმა ტარაუჩი მასატაკემ 正毅. ხელშეკრულებამ მოქმედება შეწყვიტა 1945 წელს, როდესაც იაპონია დამარცხდა მეორე მსოფლიო ომში და 1965 წელს ოფიციალურად გაუქმდა იაპონია-კორეის ხელშეკრულება
  2. დამოუკიდებლობის დეკლარაცია იუწყებოდა „მადლობელი ვართ რომ გაგვანთავისუფლეთ ჩინეთზე დამოკიდებულებისგან, ახლა იგი ჩვენთვის არანაირ საფრთხე აღარ წარმოადგენს, ამიტომ აღარ არის საჭიროება რომ იაპონიის იმპერიის შემადგენლობაში დავრჩეთ.-დეკლარაციის მთლიანი ტექსტი საკმაოდ ლოიალურად იყო დაწერილი, თუმცა თვითონ ფაქტი რომ მასში ნახსენები იყო კორეის დამოუკიდებლობა იაპონიის ხელისუფლებას აგრესიულად განაწყობდა

გამოყენებული ლიტერატურა                 

  • Beasley, W.G. Japanese Imperialism 1894–1945. — Oxford University Press, 1991. — ISBN 0-19-822168-1.
  • March First Movement (Korean history) – Encyclopedia Britannica
  • Patriotic Girl Ryu Gwan-Sun Aug 27, 2015 Limb Jae-un
  • Hwang, Kyung Moon. “Na Hye-seok advocated social changes”. Koreatimes.
  • Hook, Glenn D. (2001). Japan’s International Relations: Politics, Economics, and Security, p. 491.
  • Liu, Xiaoyuan. Resume China’s Korean Connection // Recast All Under Heaven: Revolution, War, Diplomacy, and Frontier China in the 20th Century.

ისტორია,პოლიტიკა

ჩაუშესკუ?

1 Jul , 2017  

რუმინეთში რომ ვცხოვრობდი, რაღაცებს ვკითხულობდი იმ ქვეყნის ისტორიის შესახებ. ზოგადად ისტორია ძალიან მაინტერესებს და იურიდიულზე რომ არ გადამეწყვიტა სწავლა, ალბათ რამე ისტორიასთან დაკავშირებულს ვისწავლიდი. ჰოდა აღმოვაჩინე, რომ ჩაუშესკუს, რუმინეთის კომუნისტი დიქტატორის, გასამართლებასა და სიკვდილით დასჯაში ბევრი კითხვა და გაუგებარი რამ არსებობს. ზოგადად როგორც ინგლისურენოვანი, ისე რუსულენოვანი სტატიებიდან გამომდინარე ისეთი შთაბეჭდილება შემექმნა, რომ რუმინეთში კომუნისტური ხელისუფლების შეცვლა მოხდა არა რევოლუციის ანდა საპროტესტო მოძრაობის შედეგად, როგორც სხვა მრავალ ევროპულ სახელმწიფოში მოხდა ეს და თუნდაც საქართველოში, არამედ უფრო გადატრიალების გზით. 1989 წლის დეკემბრის 20–იან რიცხვებამდე, როცა ჩაუშესკუს რეჟიმი დაემხო, რუმინეთში არ შეინიშნებოდა მრავალრიცხოვანი და სისტემატური საპროტესტო აქციები. ახლა საქართველოს რომ შევადაროთ, საქართველოში ჯერ 9 აპრილამდე დაახლოებით ნახევარი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა მასშტაბური საპროტესტო აქციები, 1989 წლის 9 აპრილის მერე 1991 წელს დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე, 2 წლის განმავლობაში, ხომ სულ საპროტესტო რეჟიმში იყო ქვეყანა. რუმინეთში იყო ერთი საპროტესტო ტალღა ქვეყნის დასავლეთ საზღვრისპირეთში, ის ჩაახშეს ტანკებით და რამდენიმე დღეში ჩაუშესკუს რეჟიმიც დაემხო. თანაც როცა დაემხო, აღმოჩნდა, რომ სამხედრო მეთაურების დიდი ნაწილი თურმე ჩაუშესკუს მოწინააღმდეგეები ყოფილან და ეგრევე გადავიდნენ რევოლუციის მხარეს.

More…

ისტორია,პოლიტიკა

9 აპრილი…

11 May , 2017  

სანამ დღევანდელ დღესთან დაკავშირებით ჩემს მოსაზრებას დავწერ, აუცილებლად უნდა გავიხსენო 2 ფაქტი: მართალია 1989 წლის 9 აპრილს უშუალოდ დაიღუპა 21 ადამიანი, მაგრამ რუსთაველის გამზირზე გაშვებული გაზით მოიწამლა უამრავი, რომელთაგან რამდენი დაიღუპა მომდევნო წლებში ამ მოწამვლასთან დაკავშირებული და მისით გამოწვეული ჯანმრთელობის პრობლემებით, ზუსტად არავინ იცის. ჩემს სკოლაში, მაგალითად, ერთ–ერთი აღმზრდელის შვილი, რომელიც 9 აპრილს იქ მოიწამლა, წლების ავადმყოფობის შემდეგ გარდაიცვალა. და კიდევ რამდენი იქნებოდა ასეთი. ასე რომ 9 აპრილის ტრაგედიის მსხვერპლთა ზუსტი რიცხვი უცნობია და 21–ს აღემატება. 2. საპროტესტო მოძრაობა 1988 წლის ნოემბერ–დეკემბერში თავიდან დაიწყო აფხაზეთისთვის მე–16 რესპუბლიკის სტატუსის მინიჭების არდაშვების მოთხოვნით, შემდეგ კი, გაიაზრა რა ყველამ, რომ საუკეთესო გამოსავალი იქნებოდა საბოლოო განთავისუფლება დამპყრობელი ცენტრისგან, რათა აღარ ყოფილიყო საჭირო ამ ცენტრისთვის თხოვნები შიდა სახელმწიფოებრივი საკითხების გადაწყვეტასთან დაკავშირებით, როგორიცაა, მაგალითად, საქართველოს რეგიონებისთვის სტატუსის განსაზღვრა, მოთხოვნები შეიცვალა საქართველოს საბჭოთა კავშირიდან გამოსვლისა და მისი დამოუკიდებლობის მოთხოვნით.

More…

ისტორია,პოლიტიკა

რატომ არ უნდა აღვნიშნავდეთ 9 მაისს?

8 May , 2017  

ჩვენ საქართველოში 9 მაისს ისე აღვნიშნავთ, როგორც ჩვენი, ქართული ანდა წინარექართული სახელმწიფოს, ეროვნულ გამარჯვებას. არადა გამარჯვება მხოლოდ ადამიანური მსხვერპლისა და დანაკარგების ოდენობით კი არ განისაზღვრება, რაშიც იმ ომში ნამდვილად ჩემპიონები გამოვდექით, არამედ ძირითადად იმით, თუ რა მოიპოვა, რა შეიძინა ამა თუ იმ სამხედრო კონფლიქტის შედეგად ამა თუ იმ მხარემ ანდა რა დაზოგა მან, რა შეინარჩუნა ისეთი, რასაც საფრთხე ემუქრებოდა ამ ომით.

More…

ეკონომიკა,ისტორია,პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები

კონსერვატიული პოზიცია Brexit-ის წინააღმდეგ

20 Jun , 2016  

სტატია 2016 წლის 8 ივნისს ჟურნალ Foreign Affairs-ში გამოქვეყნდა. სტატიის ავტორია დალიბორ როჰაკი, რომელიც კატონის ინსტიტუტის გლობალური თავისუფლების და კეთილდღეობის ცენტრის მკვლევარია. როჰაკი აგრეთვე მუშაობდა ლონდონის ლეგატუმის ინსტიტუტის ეკონომისტად. ის ფლობს ოქსფორდის უნივერსიტეტის მაგისტრის ხარისხს და ამჟამად King’s College London-ის დოქტორანტია.

სტატიაში ავტორი კრიტიკულად განიხილავს გაერთიანებული სამეფოს მიერ ევროპული კავშირის დატოვების სავარაუდო პერსპექტივას და მემარჯვენე-ლიბერალური (თავისუფალი ბაზრის) არგუმენტებით ცდილობს საკუთარი მოსაზრების გამყარებას.

ბრიტანელი ამომრჩევლების გადასაწყვეტია, დატოვებს თუ არა გაერთიანებული სამეფო ევროპულ კავშირს და არა უცხოელი ლიდერებისა, მათ შორის, არც პრეზიდენტ ბარაკ ობამას და არც სსფ-ის (საერთაშორისო სავალუტო ფონდი) ხელმძღვანელის კრისტინ ლაგარდისა, რომლებმაც თავიანთი აზრი უკვე დააფიქსირეს. თუმცა ამომრჩევლებმა ავტომატურად არ უნდა უკუაგდონ ობამასა და ლაგარდის პოზიცია. ამის მაგივრად, ისინი კარგად უნდა ჩაუფიქრდნენ საკითხის არსს. More…

ისტორია,პოლიტიკა,საერთაშორისო ურთიერთობები,ტერორიზმი

საუდის სამეფო ირანული რესპუბლიკის წინააღმდეგ

5 Jan , 2016  

2016 წლის 2 იანვარს საუდის არაბეთმა სიკვდილით დასაჯა გავლენიანი ღვთისმეტყველი, ნახევარკუნძულზე მცხოვრები შიიტური უმცირესობის ლიდერი, ნიმრ ბაქრ ან-ნიმრი. მასთან ერთად საუდის არაბეთმა სიკვდილით დასაჯა კიდევ 47 ადამიანი – რამაც გამოიწვია საუდის არაბეთის სამეფოსა და ირანის ისლამურ რესპუბლიკას შორის ურთიერთობების აქამდე არნახული დაძაბულობა. More…